ਸਿਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਖਿੜਿਆ ਹੈ ਕਮਲ, ਜਾਣੋ ਬਿਨਾਂ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ ਰਹੱਸਮਈ ਦੇਵੀ 'ਲੱਜਾ ਗੌਰੀ' ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ

ਧਰਮ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ : ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਭਾਰਤੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਨਾਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਚਿਹਰਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਿਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਇਕ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਕਮਲ ਦਾ ਫੁੱਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੇਵੀ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ ਲੱਜਾ ਗੌਰੀ, ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਕਲਾ ਦੀ ਬੇਹੱਦ ਖਾਸ ਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਦੇਵੀ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਮੂਰਤੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਜੀਵਨ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਮਾਤ੍ਰਿਤਵ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਓ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਬਿਨਾਂ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ ਇਸ ਰਹੱਸਮਈ ਦੇਵੀ ਲੱਜਾ ਗੌਰੀ ਬਾਰੇ।

ਐਸਟ੍ਰੋਪੱਤਰੀ ਦੇ ਜੋਤਸ਼ੀ ਚੰਦਰੇਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਲੱਜਾ ਗੌਰੀ ਦੇਵੀ ਸਨਾਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਣ, ਰਹੱਸਮਈ ਤੇ ਦੁਰਲੱਭ ਦੇਵੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਪਤ ਤੇ ਤਾਂਤਰਿਕ ਪੱਧਤੀਆਂ 'ਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਲਾ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਕਲਾ 'ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਕਮਲ-ਸ਼ੀਸ਼ ਦੇਵੀ' (ਕਮਲ ਦੇ ਸਿਰ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ) ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧੜ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਇਕ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਕਮਲ ਦਾ ਫੁੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਲੱਜਾ ਗੌਰੀ ਦੇਵੀ ਕਿਸਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ

• ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੂਤਾ ਦੀ ਮੁਦਰਾ 'ਚ ਬੈਠਾ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਲੱਜਾ ਗੌਰੀ ਨੂੰ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀ, ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਜਣਨੀ ਤੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਦੀ ਦੇਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਤਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਚੰਗੀ ਫ਼ਸਲ ਤੇ ਜੀਵਨ 'ਚ ਅਟੁੱਟ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
• ਲੱਜਾ ਗੌਰੀ ਦੇਵੀ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਕਰਨਾਟਕ ਤੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਰਗੇ ਰਾਜਾਂ 'ਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੱਧਕਾਲ ਤਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
• ਪ੍ਰਾਚੀਣ ਗ੍ਰੰਥਾਂ 'ਚ ਲੱਜਾ ਗੌਰੀ ਲਈ ਅਦਿਤੀ, ਦਿਗਵਾਸਾ, ਕੋੱਟਾਵੀ ਤੇ ਰੇਣੁਕਾ ਵਰਗੇ ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 'ਲੱਜਾ' ਸ਼ਬਦ ਇੱਥੇ ਸੰਕੋਚ ਦੇ ਅਰਥਾਂ 'ਚ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਪਰਮ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ ਤੇ ਗੁਪਤਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਣ ਸਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ

ਲੱਜਾ ਗੌਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਂਡੂ ਅਤੇ ਆਦਿਵਾਸੀ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਦੇਵੀ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ ਬਾਅਦ 'ਚ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ (ਸ਼ਾਕਤ ਪਰੰਪਰਾ) 'ਚ ਘੁਲ-ਮਿਲ ਗਈ। ਚਾਲੁਕਿਆ ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਕੂਟ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ 'ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।