‘ਬਸਤੀਵਾਦ ਫ਼ੌਜੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ’ ਬਨਾਮ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਲਈ ਜੰਗ ਦੀ ਦਾਸਤਾਂ ਹੈ ‘ਸਾਕਾ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ’

ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ, ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਗਰਣ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ : ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਚਰਚਿਤ ਲੜਾਈਆਂ ’ਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ 21 ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 12 ਸਤੰਬਰ 1897 ਨੂੰ ਵਾਪਰੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ 36ਵੀਂ ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦੇ 21 ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ਤੂਨ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਬੇਸ਼ੱਕ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੀ, ਪਰ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੱਖ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਵਿਖੇ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ਤੂਨ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ‘ਹਮਲਾਵਰ’ ਜਾਂ ‘ਖਲਨਾਇਕ’ ਵਜੋਂ ਹੀ ਕਿਉਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ? ਜੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਲਈ ਯੋਧੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦਖ਼ਲ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ਤੂਨ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਪਰ ਕਿਸ ਦੀ ਜੰਗ?

ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ ’ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਚਾਰ ਚੌਕੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਤਾਇਨਾਤ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅਫ਼ਰੀਦੀ, ਓਰਕਜ਼ਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਸ਼ਤੂਨ ਕਬੀਲੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦਖ਼ਲ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ’ਤੇ ਪੈ ਰਹੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

12 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਕਬਾਇਲੀ ਲੜਾਕਿਆਂ ਨੇ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਹਵਲਦਾਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ 21 ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹ ਤੱਕ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਸਾਰੇ 21 ਸਿਪਾਹੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ‘ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਮੈਰਿਟ’ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਪਸ਼ਤੂਨ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਕੜੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਕਰੀਬ 300 ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਰ ਅੰਕੜੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਹਿਮ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਰਣਨੀਤੀ

ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੇ 21 ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ, ਰੈਜੀਮੈਂਟਲ ਮਾਣ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ, ਜਦਕਿ ਪਸ਼ਤੂਨ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਦਾ ਪੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ।

ਇਸ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਰਣਨੀਤਕ ਪੱਖ ਵੀ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਉਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਸਾਮਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਮਾਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਭਾਰਨਾ ਫ਼ੌਜੀ ਭਰਤੀ ਅਤੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਮਨੋਬਲ ਲਈ ਵੀ ਲਾਹੇਵੰਦ ਸੀ।

ਸਰਕਾਰਾਂ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਨਤਮਸਤਕ, ਵਿਰਾਸਤ ਫਿਰ ਵੀ ਅਣਗੌਲੀ

ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੇ 21 ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀਆਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ ਕਰੀਬ 20 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਫੇਰੂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ ਬਣਿਆ ‘ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਵਾਰ ਮੈਮੋਰੀਅਲ’ ਸਰਕਾਰੀ ਅਣਗਹਿਲੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਯਾਦਗਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਘਟਾਏ ਬਿਨਾਂ ਪਸ਼ਤੂਨ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਲਈ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਯੋਧਿਆਂ ਵਜੋਂ ਦੇਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਲਈ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰੀਆਂ। ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਅਸਲ ਸਮਝ ਵੀ ਤਦ ਹੀ ਬਣੇਗੀ, ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬਸਤੀਵਾਦ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਵੇ।