- ਸ਼ਹਿਰ ਚੁਣੋ
- ਈ-ਪੇਪਰ
- ਵੈੱਬ ਸਟੋਰੀਜ਼
- ਸ਼ਹਿਰ ਚੁਣੋ
- ਈ-ਪੇਪਰ
- ਵੈੱਬ ਸਟੋਰੀਜ਼
500 'ਤੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ AQI ਦਾ ਮੀਟਰ? ਕੀ ਹੈ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਮਾਪਣ ਦਾ ਗਣਿਤ, CPCB ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਪੂਰਾ ਹਿਸਾਬ
ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ (CPCB) ਨੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤਹਿਤ 999 ਮਾਈਕ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਘਣ ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਾਰਟੀਕੁਲੇਟ ਮੈਟਰ (PM) ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਵਾ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸੂਚਕ ਅੰਕ (AQI) ਦੀ ਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਿਗਰਾਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ 0 ਤੋਂ 1000 µg/m³ ਦੀ ਸੀਮਾ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਮਾਪਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
Posted By Neha Diwan
Publish Date: Wed, 11 Nov 2026 01:45 PM (IST)
Updated Date: Wed, 11 Nov 2026 01:49 PM (IST)
ਡਿਜੀਟਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ। ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ (CPCB) ਨੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤਹਿਤ 999 ਮਾਈਕ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਘਣ ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਾਰਟੀਕੁਲੇਟ ਮੈਟਰ (PM) ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਵਾ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸੂਚਕ ਅੰਕ (AQI) ਦੀ ਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਿਗਰਾਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ 0 ਤੋਂ 1000 µg/m³ ਦੀ ਸੀਮਾ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਮਾਪਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
CPCB ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਜਾਰੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਨਿਰਧਾਰਤ ਮਾਪ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਸੈਸ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਲੱਭੇ ਜਾ ਸਕਣ।
2015 ਦਾ ਡਾਟਾ ਵੈਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਸਿਸਟਮ ਹੁਣ ਪੁਰਾਣਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਵਾਤਾਵਰਨ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਸੂਤਰਾਂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਸਾਲ 2015 ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਡਾਟਾ ਵੈਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਸਿਸਟਮ ਹੁਣ ਪੁਰਾਣਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਨਿਗਰਾਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਅਪਗ੍ਰੇਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਡਾਟਾ ਵੈਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਕਾਰਜਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਲ 2015 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸੂਚਕ ਅੰਕ (NAQI) ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਗਾਏ ਗਏ ਪਾਰਟੀਕੁਲੇਟ ਮੈਟਰ ਐਨਾਲਾਈਜ਼ਰ ਨੂੰ 0 ਤੋਂ 1000 µg/m³ ਤੱਕ ਦੀ ਮਾਪ ਸੀਮਾ ਲਈ ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੀ ਕਾਰਜਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਕ ਸੂਤਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਕਰਨਾਂ ਨੂੰ ਅਪਗ੍ਰੇਡ ਤਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਕਾਰਜਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਜੇ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।
ਕਿਵੇਂ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ?
CPCB ਨੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਐਕਸ 'ਤੇ 11 ਨੁਕਤਿਆਂ ਵਾਲਾ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸੂਚਕ ਅੰਕ (NAQI) ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਗਾਏ ਗਏ ਪਾਰਟੀਕੁਲੇਟ ਮੈਟਰ ਮਾਪਣ ਵਾਲੇ ਸਿਸਟਮ ਸਿਰਫ਼ 0 ਤੋਂ 1000 µg/m³ ਤੱਕ ਦੀ ਸੀਮਾ ਲਈ ਕੈਲੀਬਰੇਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।
ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਵੀ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਮਾਨੀਟਰਿੰਗ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ ਰੀਡਿੰਗ ਇਸ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ 'ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ AQI ਦੀ ਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ।
ਬੋਰਡ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਦੀਵਾਲੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਪਟਾਕੇ ਚਲਾਉਣ ਕਾਰਨ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਪੱਧਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਈ ਮਾਨੀਟਰਿੰਗ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਦਾ ਅੰਤਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੀ 24 ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਔਸਤ ਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ।
ਇਹ ਗੱਲ ਇਸ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਦਿੱਲੀ ਦੇ 59 ਮਾਨੀਟਰਿੰਗ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 45 ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ 'ਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਦਾ ਘੰਟਾ-ਦਰ-ਘੰਟਾ ਡਾਟਾ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ PM2.5 ਦਾ ਪੱਧਰ ਲਗਭਗ 1000 µg/m³ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਕਈ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਪਾੜੇ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੇ।
ਇੱਕ ਸੂਤਰ ਨੇ ਅੱਗੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ CPCB ਦੇ ਪੋਰਟਲ 'ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਡਾਟਾ ਗਾਇਬ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਰਾ ਡਾਟਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਪਰ ਗਣਨਾ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ।
8 ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਕਿਹੜੇ ਹਨ?
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸੂਚਕ ਅੰਕ (NAQI) ਤਹਿਤ ਅੱਠ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਸਬ-ਇੰਡੈਕਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਹਰ ਘੰਟੇ AQI ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:
PM2.5
PM10
ਕਾਰਬਨ ਮੋਨੋਆਕਸਾਈਡ (CO)
ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ (NO2)
ਸਲਫਰ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ (SO2)
ਅਮੋਨੀਆ (NH3)
ਓਜ਼ੋਨ
ਲੈੱਡ (ਸੀਸਾ)
ਕਿਸੇ ਵੀ ਘੰਟੇ ਦਾ AQI ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੌਜੂਦ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਬ-ਇੰਡੈਕਸ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਗਣਨਾ ਪਿਛਲੇ 24 ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ 'ਰਨਿੰਗ ਔਸਤ' ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਬ-ਇੰਡੈਕਸ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 16 ਘੰਟਿਆਂ ਦਾ ਡਾਟਾ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
CPCB ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ NAQI ਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਟੋਮੈਟਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਦਖ਼ਲ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ 'ਕੰਟੀਨਿਊਅਸ ਐਂਬੀਐਂਟ ਏਅਰ ਕੁਆਲਿਟੀ ਮਾਨੀਟਰਿੰਗ ਸਟੇਸ਼ਨ' (CAAQMS) 'ਤੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਦਾ ਡਾਟਾ ਵੀ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
500 'ਤੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ AQI ਦਾ ਮੀਟਰ?
ਬੋਰਡ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ AQI ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀਮਾ 500 ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਦੀ ਰੀਡਿੰਗ ਵੀ 'ਗੰਭੀਰ' ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਬੋਰਡ ਅਨੁਸਾਰ, 500 ਤੋਂ ਵੱਧ AQI ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੂਚਕ ਅੰਕ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਸਿਹਤ 'ਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗੀ।
(ਨਿਊਜ਼ ਏਜੰਸੀ ANI ਦੇ ਇਨਪੁਟ ਨਾਲ)