- ਸ਼ਹਿਰ ਚੁਣੋ
- ਈ-ਪੇਪਰ
- ਵੈੱਬ ਸਟੋਰੀਜ਼
ਪਰਾਲੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ 'ਤੇ CEEW ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਮਦਦ ਦੀ ਲੋੜ
ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਬਾਰੇ ਸੰਚਾਰ ਇੱਕ-ਆਕਾਰ-ਫਿੱਟ-ਸਾਰੇ ਹੱਲ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਪਰਾਲੀ ਨਾ ਜਲਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਵਿਵਹਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੰਚਾਰ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਅਪਣਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ‘‘ਕਾਊਂਸਿਲ ਔਨ ਐੱਨ.ਆਰ.ਜੀ., ਐਨਵਾਇਰਮੈਂਟ ਐਂਡ ਵਾਟਰ’’ (CEEW) ਦੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਆਜ਼ਾਦ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ।
Posted By Anuradha Bains
Publish Date: Tue, 16 Jun 2026 05:58 PM (IST)
Updated Date: Tue, 16 Jun 2026 06:01 PM (IST)
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ। ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਬਾਰੇ ਸੰਚਾਰ ਇੱਕ-ਆਕਾਰ-ਫਿੱਟ-ਸਾਰੇ ਹੱਲ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਪਰਾਲੀ ਨਾ ਜਲਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਵਿਵਹਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੰਚਾਰ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਅਪਣਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ‘‘ਕਾਊਂਸਿਲ ਔਨ ਐੱਨ.ਆਰ.ਜੀ., ਐਨਵਾਇਰਮੈਂਟ ਐਂਡ ਵਾਟਰ’’ (CEEW) ਦੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਆਜ਼ਾਦ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ।
CEEW ਦਾ ਅਧਿਐਨ ’ਚ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਲੇ ਹੀ ਸਾਲ 2022 ਤੋਂ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਣ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਜਲਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਸੈਟਲਾਈਟ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁਣ ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਹਾਰ, ਇਸ ਨੂੰ ਜਲਾਉਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧ ਆਪਸ਼ਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਮੌਜੂਦਾ 'ਸੂਚਨਾ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ' (IEC) ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਚਨਾ ਦੇਣ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ '4C ਫ੍ਰੇਮਵਰਕ' - ਕਵਰੇਜ (ਪਹੁੰਚ), ਕਲੇਰਟੀ (ਸਪਸ਼ਟਤਾ), ਕ੍ਰੇਡਿਬਿਲਿਟੀ (ਵਿਸ਼ਵਸਨੀਯਤਾ), ਅਤੇ ਕਨਵਰਜ਼ਨ (ਪਰਿਵਰਤਨ) ਲਈ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ 78% ਕਿਸਾਨ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਤੋਂ ਅਨਜਾਣ ਸਨ ਅਤੇ 63% ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ 63% ਕਿਸਾਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨ ਦੀ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਪਰ 31% ਕਿਸਾਨ ਹੁਣ ਵੀ ਭਾਗ ਰੂਪ ਤੋਂ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਤੁਹਾਡੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
CEEW ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ, “ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਸੁਧਾਰ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਸ਼ਾਨਾਬੱਧ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਅਧਿਐਨ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਰਾਦਿਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨ ਨੂੰ ਗਲਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਸ਼ਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਸਿਖਲਾਈ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸੈਸ਼ਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਸ਼ਣ-ਆਧਾਰਤ ਸਨ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ। ਅਧਿਐਨ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 2024-25 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ IEC ਬਜਟ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ 6.59% ਖੇਤਾਂ 'ਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ 'ਤੇ ਖਰਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਹਾਰਕ ਤਜ਼ਰਬਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਨਵੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਅਧਿਐਨ ਨੇ "ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨ ਵਾਲਿਆਂ" ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਵਿਵਹਾਰਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਲੋੜ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਕਿਸਾਨ ਹਨ ਜੋ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਦੇ ਹਨ। ਸਰਵੇਖਣ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ 67 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਨੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪ ਕਦੇ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਕੀੜਿਆਂ ਦਾ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣੀਆਂ-ਸੁਣਾਈਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਵਧਾ-ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।