- ਸ਼ਹਿਰ ਚੁਣੋ
- ਈ-ਪੇਪਰ
- ਵੈੱਬ ਸਟੋਰੀਜ਼
- ਸ਼ਹਿਰ ਚੁਣੋ
- ਈ-ਪੇਪਰ
- ਵੈੱਬ ਸਟੋਰੀਜ਼
ਸਮਾਰਟਫੋਨ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹਿੰਸਕ? 8 ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਹਰਕਤ ਨੇ ਉਡਾਏ ਹੋਸ਼, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦਿੱਤੀ ਚਿਤਾਵਨੀ
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਮਾਹੌਲ, ਤਜਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਵਧਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ਦਾ ਅਸਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Posted By Seema Anand
Publish Date: Tue, 03 Nov 2026 01:08 PM (IST)
Updated Date: Tue, 03 Nov 2026 01:24 PM (IST)
ਜਾਗਰਣ ਸੰਵਾਦਦਾਤਾ, ਮੁਰਾਦਾਬਾਦ : ਬੱਚਿਆਂ 'ਚ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਹਮਲਾਵਰ ਵਿਵਹਾਰ ਤੇ ਹਿੰਸਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਚਿੰਤਾ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਾਲ ਹੀ 'ਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਪੰਚਕੂਲਾ ਦੇ ਇਕ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ 'ਚ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵੱਲੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਬੱਚੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹਿੰਸਕ ਹਰਕਤ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਕੂਲ 'ਚ ਵਾਪਰੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਈ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।
ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਨੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵੀ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਆਖ਼ਰ ਇੰਨੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ 'ਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਨ 'ਚ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਮੋਬਾਈਲ ਗੇਮਾਂ, ਇੰਟਰਨੈੱਟ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹਿੰਸਕ ਸਮੱਗਰੀ ਜਾਂ ਘਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਮਾਹੌਲ, ਤਜਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਵਧਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ਦਾ ਅਸਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਮੋਬਾਈਲ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੀ ਵਧਦੀ ਪਹੁੰਚ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਹਿੰਸਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਵੀ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਝਿੜਕਣ ਜਾਂ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ 'ਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸਲਾਹ ਦਿਵਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ 'ਚ ਹਮਲਾਵਰ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਮਦਦ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆਉਣਾ ਜਾਂ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਦੂਜੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਕਰਨਾ ਆਮ ਵਿਵਹਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੁੱਟਮਾਰ ਕਰਨਾ, ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੱਟ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ, ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ 'ਤੇ ਹਿੰਸਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨਾ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਗੇਮ ਹੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਹੈ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਅਜਿਹੇ ਕਈ ਮਾਮਲੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਬੱਚੇ ਗੇਮ 'ਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਲਾਈਫਲਾਈਨ ਨੂੰ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਮਝ ਰਹੇ ਹਨ।
ਬੱਚੇ ਗੇਮ 'ਚ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਈਫਲਾਈਨ ਮਿਲਦੀ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸਹਿਪਾਠੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਬੱਚੇ ਵਰਚੁਅਲ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਹੀ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ।
ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਰਾਏ
ਸਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰ 'ਚ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲੇ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਘਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ ਜਾਂ ਗੇਮਾਂ ਅਤੇ ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਕਾਰਨ ਬੱਚੇ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਪਾ ਰਹੇ। ਅਜਿਹੇ 'ਚ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਵੀ ਗੇਮ ਸਮਝ ਕੇ ਹਮਲਾਵਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਕੋਲ ਵੀ ਲਾਈਫਲਾਈਨ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਰਿਵਾਰ 'ਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਅਸਰ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ 'ਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। - ਡਾ. ਕੁਮਾਰ ਮੰਗਲਮ ਸਾਰਸਵਤ, ਮੰਡਲ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ।
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਹੀਣਤਾ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ 'ਚ ਵਧਦੀ ਹਮਲਾਵਰਤਾ ਪਿੱਛੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮਾਹੌਲ, ਹਿੰਸਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਵਾਲੀ ਸਮੱਗਰੀ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਣਦੇਖੀ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਵਰਗੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਾ ਇਸ ਦਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ 'ਚ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਆਤਮ-ਨਿਯੰਤਰਣ, ਹਮਦਰਦੀ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
- ਮੇਜਰ ਡਾ. ਮੀਨੂ ਮੇਹਰੋਤਰਾ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ।