ਭਾਰਤ 'ਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੇ ਗਰਮੀ ਦੇ ਹੌਟਸਪੌਟ: 52 ਸਾਲਾਂ 'ਚ 40% ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਦਾਇਰਾ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ

ਸੰਜੀਵ ਗੁਪਤਾ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਤਾਪਮਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਵੱਧ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਭਿਆਨਕ ਗਰਮੀ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਫੈਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। 52 ਸਾਲਾਂ (1971-2022) ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਮੱਧ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਤਿ-ਤਾਪਮਾਨ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਹਰ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ 20 ਤੋਂ 40 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੱਕ ਵਧਿਆ ਹੈ।

ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੱਥੇ ਗਰਮੀ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਖੇਤਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਉਹ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਨਮੀ ਦਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸੁਮੇਲ ਵੀ ਤੱਟੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਮੀਡੀਅਮ ਰੇਂਜ ਵੇਦਰ ਫੋਰਕਾਸਟਿੰਗ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਮੌਸਮ ਦੀਆਂ ਅਤਿ-ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸੱਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਕੇਤਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ, ਨਮੀ ਵਾਲੀ ਗਰਮੀ, ਲੂ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਅਤੇ ਸੋਕੇ ਵਰਗੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ 1971 ਤੋਂ 2022 ਤੱਕ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਦਲਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਤੰਬਰ 2026 ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਐਨ ਪੀਅਰ-ਰਿਵਿਊਡ ‘ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਕਲਾਈਮੈਟੋਲੋਜੀ’ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਇਸ ਵਿੱਚ 52 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅਵਲੋਕਨਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ‘ਇੰਡੀਆ ਕਲਾਈਮੈਟ ਐਕਸਟ੍ਰੀਮਜ਼ ਇੰਡੈਕਸ’ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿਨ ਦੀ ਗਰਮੀ, ਨਮੀ ਵਾਲੀ ਗਰਮੀ, ਲੂ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਅਤੇ ਸੋਕੇ ਸਮੇਤ ਸੱਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਰਮੀ ਦਾ ਦਬਾਅ

ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅਤਿ-ਗਰਮੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੇਤਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦਿਨ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ, ਨਮੀ ਵਾਲੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਲੂ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਵਾਧਾ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਗਰਮੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਸਨ, ਉਹ 2010 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਵੱਡੇ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਗਰਮੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਏ। ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਰਮੀ ਦੇ ਦਬਾਅ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸੋਕੇ ਦਾ ਦਬਾਅ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਮੀਂਹ ਦਾ ਪੈਟਰਨ

ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਲਵਾਯੂ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਅਸਰ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੋਕੇ ਦਾ ਦਬਾਅ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਓਡੀਸ਼ਾ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਤੱਟੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੋਕੇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ।

ਉੱਥੇ ਹੀ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੀਂਹ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸੋਕੇ ਦੇ ਦੌਰ ਵੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਹਰ ਖੇਤਰ ਲਈ ਵੱਖਰੀ ਤਿਆਰੀ ਜ਼ਰੂਰੀ

ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸੋਕੇ ਦੇ ਬਿਹਤਰ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹਾਂ ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮੌਸਮ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਆਮ ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ ਵਿਆਪਕ ਅਸਰ

ਵਧਦੀ ਗਰਮੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ, ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੰਗ ’ਤੇ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਦੀਆਂ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ, ਲੋੜੀਂਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਚਿਤਾਵਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਵੇਗੀ।

ਉੱਥੇ ਹੀ ਸੋਕੇ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਜਦਕਿ ਵੱਧ ਮੀਂਹ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵੀ ਹਰ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇਗੀ।