- ਸ਼ਹਿਰ ਚੁਣੋ
- ਈ-ਪੇਪਰ
- ਵੈੱਬ ਸਟੋਰੀਜ਼
- ਸ਼ਹਿਰ ਚੁਣੋ
- ਈ-ਪੇਪਰ
- ਵੈੱਬ ਸਟੋਰੀਜ਼
ਗਜ਼ਬ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ! ਨਾ ਧੂੰਆਂ, ਨਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ...ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਪਰਾਲੀ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਨੰਨ੍ਹੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ 'ਵਿੰਟਰ ਬੈੱਡ'; ਤਰੀਕਾ ਦੇਖ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਓਗੇ ਹੈਰਾਨ
ਪਰਾਲੀ ਤੋਂ ਦਰੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦਾ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁਨਰ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕਈ ਘਰਾਂ 'ਚ ਅੱਜ ਵੀ ਪਰਾਲੀ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਵਾਇਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਸ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
Posted By Seema Anand
Publish Date: Sat, 07 Nov 2026 02:26 PM (IST)
Updated Date: Sat, 07 Nov 2026 02:29 PM (IST)
ਸਾਹਿਲ ਠਾਕੁਰ, ਕਾਂਗੜਾ : ਗੁਆਂਢੀ ਸੂਬਿਆਂ 'ਚ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨ ਕਾਰਨ ਫੈਲਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹਰ ਸਾਲ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਹਦਾਇਤਾਂ ਜਾਰੀ ਕਰਨੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਦਾਲਤਾਂ ਵੀ ਇਸ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਕਈ ਵਾਰ ਨੋਟਿਸ ਲੈ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਹੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਾਂਗੜਾ ਦੇ ਜਸਵਾਂ-ਪਰਾਗਪੁਰ ਇਲਾਕੇ 'ਚ ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।
ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਬੇਕਾਰ ਸਮਝ ਕੇ ਅੱਗ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਆਏ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਡਾਡਾ ਸੀਬਾ ਤਹਿਸੀਲ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੇ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ 'ਚ ਅੱਜ ਵੀ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਸਾਲ ਭਰ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਕਾਇਮ ਹੈ।
ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਹੋ ਰਿਹਾ ਇਸਤੇਮਾਲ
ਟਿੱਪਰੀ, ਸਿਊਲ ਲਗ, ਗੁਰਾਲਾ, ਕਸਬਾ ਜਾਗੀਰ, ਸਵਾਂਤਾ, ਗੁਰਨਬਾੜ, ਪਧਾਂ, ਡਾਡਾ ਸੀਬਾ, ਚਨੌਰ ਅਤੇ ਮਲੋਟ ਸਮੇਤ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ 'ਚ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਹਿਲਾਂ ਝੋਨੇ 'ਚੋਂ ਦਾਣੇ ਅਤੇ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਲਈ ਬਲਦਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਝੋਨੇ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਮੁੱਠਾਂ 'ਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਵਿਛਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਲਦਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲ ਚੱਕਰ 'ਚ ਰਾਤ ਭਰ ਘੁਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਝੋਨੇ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬਲਦਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਦੱਬਣ ਕਾਰਨ ਪਰਾਲੀ ਵੀ ਨਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਸਥਾਨਕ ਕਿਸਾਨ ਹਮੀਰ ਚੰਦ, ਸੁਰਜੀਤ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਕਿਸਾਨ ਚੰਦ ਲਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਝੋਨੇ ਦੀ ਕਟਾਈ ਅਤੇ ਗਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਧੁੱਪ 'ਚ ਸੁਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਇਸ 'ਚ ਮੌਜੂਦ ਨਮੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ 'ਚ ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਉਪਯੋਗ ਵੀ ਸਨ।
ਨੰਨ੍ਹੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਗਰਮ ਬਿਸਤਰੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਪਰਾਲੀ
ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ 'ਚ ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਠੰਢ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਵਿਛਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਵੱਡੀ ਟੋਕਰੀ ਹੇਠ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਗਰਮਾਹਟ ਨੰਨ੍ਹੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਠੰਢ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਾਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਗਰਮ ਬਿਸਤਰੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
ਜਾਗਰਣ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ 'ਚ ਵੀ ਸੀ ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਥਾਂ
ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ 'ਚ ਵੀ ਬਦਲਾਅ ਆਇਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਜਿੱਥੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਵਰਾਂਡਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਹੜਿਆਂ 'ਚ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮੈਟ ਵਿਛਾਉਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਾਲੀ ਹੀ ਬੈਠਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪਿੰਡਾਂ 'ਚ ਜਾਗਰਣ, ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਲੋਕ ਪਰਾਲੀ ਵਿਛਾ ਕੇ ਰਾਤ ਭਰ ਬੈਠਦੇ ਅਤੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਸਨ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮਰਦ ਪਰਾਲੀ ਤੋਂ ਘਰਾਂ ਲਈ ਦਰੀਆਂ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰੀਆਂ 'ਤੇ ਸੌਣ, ਬੈਠਣ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਵੱਖਰਾ ਆਨੰਦ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੀ ਦੌੜ 'ਚ ਸਿਮਟ ਰਿਹਾ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦਾ ਹੁਨਰ
ਸਮਾਂ ਬਦਲਣ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੀਮਤ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਿਸਾਨ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਲਈ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪਰਾਲੀ ਤੋਂ ਦਰੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦਾ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁਨਰ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕਈ ਘਰਾਂ 'ਚ ਅੱਜ ਵੀ ਪਰਾਲੀ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਵਾਇਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਸ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਜਸਵਾਂ-ਪਰਾਗਪੁਰ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਸਮੱਸਿਆ ਸਮਝ ਕੇ ਸਾੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਨਾਲ ਪੇਂਡੂ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਲੋੜ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਲਾਹੇਵੰਦ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦਾ ਰੱਖਣ ਦੀ ਹੈ।