ਜੀਵਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗ੍ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਹੈ ਧਰਤੀ... ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ- ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਬਿਹਤਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ; ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸੇਗਾ ਇਨਸਾਨ?

ਡਿਜੀਟਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਹੁਣ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਇਹੀ ਮੰਨਦੇ ਆਏ ਹਾਂ ਕਿ ਸੌਰ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਧਰਤੀ ਹੀ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜੀਵਨ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਇਕ ਨਵੀਂ ਖੋਜ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਜਤਾਈ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਧਰਤੀ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਬਿਹਤਰ ਅਤੇ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਹਾਲਾਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਣ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਨੂੰ ‘ਸੁਪਰ-ਹੈਬਿਟੇਬਲ ਵਰਲਡਜ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ‘ਸੁਪਰ-ਹੈਬਿਟੇਬਲ ਵਰਲਡਜ਼’?

ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਸੁਪਰ-ਹੈਬਿਟੇਬਲ ਗ੍ਰਹਿ ਉਹ ਦੁਨੀਆਵਾਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਧਣ-ਫੁੱਲਣ ਲਈ ਧਰਤੀ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਬਿਹਤਰ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰਹਿ ਧਰਤੀ ਨਾਲੋਂ ਲਗਪਗ 20 ਤੋਂ 30 ਫ਼ੀਸਦੀ ਵੱਧ ਚੌੜੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪੁੰਜ ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਦੁੱਗਣੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵੀ ਹੋਵੇਗੀ ਮਜ਼ਬੂਤ

ਵੱਧ ਪੁੰਜ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਗੁਰੂਤਾਕਰਸ਼ਣ ਸ਼ਕਤੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਘਣਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਕਾਇਮ ਰੱਖ ਸਕਣਗੇ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉੱਥੇ ਦਾ ਮੌਸਮ ਵਧੇਰੇ ਗਰਮ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਕ ਵੱਡਾ ਲੋਹੇ ਦਾ ਕੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੁਲਾੜ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ।

ਵਿਸ਼ਾਲ ਥੋੜ੍ਹੇ ਡੂੰਘੇ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਟਾਪੂ ਵੀ

ਧਰਤੀ ਦੇ ਗਰਮ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਡੂੰਘਾ ਪਾਣੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਰਗਰਮ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ‘ਸੁਪਰ-ਹੈਬਿਟੇਬਲ ਵਰਲਡਜ਼’ ’ਤੇ ਵੀ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਫੈਲੇ ਅਜਿਹੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਡੂੰਘੇ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸੂਰਜ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਆਰੇਂਜ ਸਟਾਰ’ ਕਿਉਂ ਹਨ ਬਿਹਤਰ?

ਇਸ ਪੂਰੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਤਾਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ K-ਡਵਾਰਫ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਰੇ ਸਾਡੇ ਸੂਰਜ ਨਾਲੋਂ ਛੋਟੇ, ਠੰਢੇ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸੰਤਰੀ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ ਬਾਲਣ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾੜਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਅਰਬਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਚਮਕਦੇ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਸਾਡਾ ਸੂਰਜ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਕੇ ਹੋਰ ਚਮਕੀਲਾ ਅਤੇ ਗਰਮ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵਧ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਵੱਧ

ਬਰਲਿਨ ਵਿਚ ਹੋਈ ਇਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਕਿ K-ਡਵਾਰਫ਼ ਵਰਗੀ ਸੰਤਰੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਗਾਰਡਨ ਕ੍ਰੈੱਸ ਵਰਗੇ ਪੌਦੇ ਨਕਲੀ ਸੂਰਜੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵਧੇ।

ਇਸ ਤੋਂ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ’ਤੇ ਫੋਟੋਸਿੰਥੇਸਿਸ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ) ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਵਿਗਿਆਨੀ ਕਿਉਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਰਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਹੀਂ?

2010 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਰੇਨ ਹੈਲੇ ਅਤੇ ਜੌਨ ਆਰਮਸਟ੍ਰਾਂਗ ਨੇ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਧਰਤੀ ਹੀ ਜੀਵਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਆਦਰਸ਼ ਮਾਡਲ ਹੋਵੇ। ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਜੀਵਨ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸੰਤੁਲਨ ’ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਧਰਤੀ ਸੂਰਜ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੋਰ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣ ਹੀ ਨਾ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਡਾ ਸੂਰਜ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਗਰਮ ਅਤੇ ਚਮਕੀਲਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਵਿਚ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਲਗਪਗ **50 ਕਰੋੜ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਇੰਨੀ ਗਰਮ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਜਟਿਲ ਜੀਵਨ ਦਾ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।**

K-ਡਵਾਰਫ਼ ਕਿਵੇਂ ਹਨ ਵੱਖਰੇ?

ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ K-ਡਵਾਰਫ਼ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰਹਿ ਬਹੁਤ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਨਾਲੋਂ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਜਟਿਲ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਹੱਦ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਕੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ’ਤੇ ਏਲੀਅਨ ਜੀਵਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਅਜਿਹੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਰਗੇ ਅਮੀਰ ਪਾਰਿਸਥਿਤਿਕ ਤੰਤਰ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਹੁਣ ਤੱਕ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਸੌਰ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜੀਵਨ ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।

ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਗ੍ਰਹਿ ’ਤੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਹਾਲਾਤ ਹੋਣ ਦਾ ਇਹ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉੱਥੇ ਜੀਵਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪੈਦਾ ਹੋ ਹੀ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਜਿਹੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸਹੀ ਤਾਪਮਾਨ, ਤਰਲ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚ ਜੈਵਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲ ਸਕਣ।

ਹੁਣ ਸਵਾਲ- ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਹੱਸਮਈ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗੀ?

ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਪੁਲਾੜ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਪਰ-ਹੈਬਿਟੇਬਲ ਦੁਨੀਆਵਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਅਤਿ-ਆਧੁਨਿਕ ਸਪੇਸ ਟੈਲੀਸਕੋਪਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਪੇਸ ਏਜੰਸੀ (ESA) ਦਾ **PLATO ਮਿਸ਼ਨ**, ਜਿਸ ਨੂੰ 2027 ਵਿਚ ਲਾਂਚ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਹੈ, K-ਡਵਾਰਫ਼ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੱਡੇ ਚਟਾਨੀ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ **ਜੇਮਜ਼ ਵੈੱਬ ਸਪੇਸ ਟੈਲੀਸਕੋਪ** ਅਤੇ ਚਿਲੀ ਵਿਚ ਬਣ ਰਿਹਾ **ਐਕਸਟ੍ਰੀਮਲੀ ਲਾਰਜ ਟੈਲੀਸਕੋਪ (ELT)** ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸਾਇਣਕ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਜੈਵਿਕ ਰਹੱਸਾਂ ਤੋਂ ਪਰਦਾ ਹਟਾਉਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਨਗੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਾਸਾ ਦਾ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ‘ਹੈਬਿਟੇਬਲ ਵਰਲਡਜ਼ ਆਬਜ਼ਰਵੇਟਰੀ’ 2040 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਇਸ ਖੋਜ ਨੂੰ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।