ਬਸਤਰ ’ਚ ਮਿਲੀ 3.65 ਅਰਬ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਚੱਟਾਨ! ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਿਲਿਆ ਵੱਡਾ ਸਬੂਤ

ਨਈ ਦੁਨੀਆ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ, ਭੋਪਾਲ : ਕਦੇ ਮਾਓਵਾਦੀ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਹੇ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਦੇ ਬਸਤਰ ਵਿਚ, ਭੋਪਾਲਪਟਨਮ ਨੇੜੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰਿਸਰਚ ਸੰਸਥਾਨ (ਆਈਸਰ) ਭੋਪਾਲ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਿਲਾਖੰਡ ਲੱਭਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਮਰ 3.65 ਅਰਬ ਸਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਟੈਕਟੋਨਿਕ ਚੱਟਾਨਾਂ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਚੱਟਾਨੀ ਟੁਕੜਾ ਹੈ।

ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਪੱਤਰਿਕਾ ‘ਜਿਓਸਾਇੰਸ ਫ੍ਰੰਟਿਯਰਜ਼’ ਵਿਚ ‘ਇਓਆਰਕੀਅਨ ਸਬਡਕਸ਼ਨ ’ਤੇ ਪੈਟਰੋਕ੍ਰੋਨੋਲੋਜੀਕਲ ਸੀਮਾਵਾਂ: ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਬਸਤਰ ਕ੍ਰੇਟਨ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਸਾਖਸ਼’ ਸਿਰਲੇਖ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਵਿਚ ਇਸ ਸ਼ਿਲਾਖੰਡ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਿਸਰਚ ਆਈਸਰ ਭੋਪਾਲ ਦੇ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਡਾ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਨਾਸੀਪੁਰੀ ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਿਕ ਸਤਪਥੀ, ਆਈਆਈਟੀ ਖੜਗਪੁਰ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਭਿਜੀਤ ਭੱਟਾਚਾਰਿਆ ਅਤੇ ਕੋਰੀਆ ਸਥਿਤ ਬੇਸਿਕ ਸਾਇੰਸ ਇੰਸਟੀਟਿਊਟ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਕੀਵੂ ਯੀ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਭਾਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਸਤਰ ਕ੍ਰੇਟਨ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਕਿਨਾਰੇ ’ਤੇ, ਪ੍ਰੋਟੇਰੋਜ਼ੋਇਕ ਅਤੇ ਗੋਂਡਵਾਨਾ ਕਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣਹਿਤਾ–ਗੋਦਾਵਰੀ ਘਾਟੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ, ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਚੱਟਾਨੀ ਇਕਾਈਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਹੈ- ਸੁਕਮਾ ਸਮੂਹ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਐਮਫਿਬੋਲਾਈਟ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਨੁਲਾਈਟ ਫੇਸ਼ੀਜ਼ ਵਾਲੀਆਂ ਨੀਸ ਜਾਂ ਪਰਤਦਾਰ ਚੱਟਾਨਾਂ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਹੈ- ਬੇਂਗਪਾਲ ਸਮੂਹ ਦੀ ਗ੍ਰੀਨਸ਼ਿਸਟ ਤੋਂ ਐਮਫਿਬੋਲਾਈਟ ਫੇਸ਼ੀਜ਼ ਵਾਲੀਆਂ ਮੈਟਾ-ਸੁਪ੍ਰਾਕ੍ਰਸਟਲ ਚੱਟਾਨਾਂ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਹੈ- ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਤੋਂ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਭੋਪਾਲਪਟਨਮ ਗ੍ਰੈਨੁਲਾਈਟ ਬੇਲਟ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੈਗਮੈਟਿਕ ਚਾਰਨੋਕਾਈਟ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ।

ਭੂ-ਗਰਭ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ

ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਨਾਲ ਬਸਤਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਭੂ-ਗਰਭ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਘਟਨਾ ਲਗਪਗ 3.65 ਅਰਬ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਦੂਜੀ 3.64 ਤੋਂ 3.60 ਅਰਬ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਤੀਜੀ 3.44 ਤੋਂ 3.40 ਅਰਬ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈ। ਟੀਮ ਨੇ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਚੱਟਾਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਨੀਸ ਜਾਂ ਪੱਟੀਦਾਰ ਚੱਟਾਨਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਚੱਟਾਨਾਂ ਲੰਬੇ ਅਤੇ ਜਟਿਲ ਭੂ-ਗਰਭ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਹਨ। ਇਹ ਗਰਮ ਹੋਈਆਂ, ਅੰਸ਼ਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਿਘਲੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਕਰੀਬ 30 ਤੋਂ 50 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਵਿਚ ਫਿਰ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ। ਇੱਥੇ ਤਾਪਮਾਨ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ। ਇਓਆਰਕੀਅਨ ਚਾਰਨੋਕਾਈਟ ਚੱਟਾਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਜੋੜ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਦੀਪ ਤੋਂ ਅਜਿਹੇ ਵਧੀਕ ਸਬੂਤ ਉਪਲਬਧ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੁੱਢਲੇ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਟੈਕਟੋਨਿਕ ਪਲੇਟ ਵਰਗੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈਆਂ।

ਪਹਿਲਾਂ ਝਾਰਖੰਡ ’ਚ ਸਿੰਘਭੂਮ ਦੀ ਚੱਟਾਨ ਮੰਨੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ

ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਝਾਰਖੰਡ ਦੇ ਸਿੰਘਭੂਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਮਿਲੀ ਚੱਟਾਨ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਚੱਟਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਉਮਰ 3.3 ਤੋਂ 3.5 ਅਰਬ ਸਾਲ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

ਦੁਨੀਆ ’ਚ ਇਸ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਚੱਟਾਨਾਂ ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਜਗ੍ਹਾ

ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਚੱਟਾਨਾਂ ਗ੍ਰੀਨਲੈਂਡ ਵਿਚ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ 4.4 ਅਰਬ ਸਾਲ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੱਟਾਨਾਂ ਪਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਬਸਤਰ ਵਿਚ ਮਿਲੀ ਚੱਟਾਨ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਚੌਥੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਚੱਟਾਨ ਹੋਵੇਗੀ।

‘ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੋਜ ਹੈ। ਇਸ ਚੱਟਾਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਇਹ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਟੈਕਟੋਨਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਕਿਵੇਂ ਪਨਪਿਆ।’

- ਡਾ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਨਾਸੀਪੁਰੀ, ਆਈਸਰ, ਭੋਪਾਲ।