‘ਇਹ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਹੈ...’ ਇਸ ਪਛਾਣ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਨ ਰਵਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰੇਡੀਓ ਨੂੰ ਇੰਝ ਮਿਲਿਆ ਸੀ ਇਹ ਨਾਮ

ਲਾਈਫਸਟਾਈਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ : ‘ਇਹ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਹੈ......’ ਇਹ ਲਾਈਨ ਸਾਡੇ ਰਵਾਇਤੀ ਰੇਡੀਓ ਦੀ ਖਾਸ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਅੱਜ ਭਾਵੇਂ ਰੇਡੀਓ ਦੀ ਥਾਂ ਟੀਵੀ ਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ, ਪੌਡਕਾਸਟ ਤੇ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਐਪਸ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਖ਼ਬਰਾਂ ਸੁਣਨ ਲਈ ਇਸੇ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

ਪਰ ਇਸਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਖ਼ਰ ਰੇਡੀਓ ਦਾ ਨਾਮ ਪਹਿਲਾਂ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਤੇ ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਕਿਵੇਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ? ਆਓ ਅੱਜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਨਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪ ਵਜ੍ਹਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹਾਂ।

ਭਾਰਤ ’ਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਰੇਡੀਓ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ

ਭਾਰਤ ’ਚ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਰੇਡੀਓ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜੂਨ 1923 ’ਚ ਬੰਬੇ ਰੇਡੀਓ ਕਲੱਬ ਤੋਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਰੇਡੀਓ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 23 ਜੁਲਾਈ 1927 ਨੂੰ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸਨੂੰ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੰਡੀਅਨ ਬ੍ਰਾਡਕਾਸਟਿੰਗ ਸਰਵਿਸ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਬੰਬੇ ’ਚ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਨਾਮ ਕਿਵੇਂ ਪਿਆ?

ਲਿਓਨੇਲ ਫੀਲਡਨ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਬ੍ਰਾਡਕਾਸਟਿੰਗ ਕੰਟਰੋਲਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਵਾਇਸਰਾਏ ਲਿਨਲਿਥਗੋ ਨਾਲ ਦਾਅਵਤ ’ਚ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਰੇਡੀਓ ਦਾ ਇੰਡੀਅਨ ਬ੍ਰਾਡਕਾਸਟਿੰਗ ਸਰਵਿਸ ਨਾਮ ਕਾਫ਼ੀ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਵਾਲਾ ਤੇ ਲੰਬਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇਹ ਤਰਕ ਸਹੀ ਲੱਗਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਰੇਡੀਓ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਫਿਰ ਫੀਲਡਨ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ’ਚ ਕਿਹਾ—‘ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ’। ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਨਾਮ ’ਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਜਤਾਈ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ AIR ਨਾਮ ਸਾਲ 1935 ’ਚ ਹੋਂਦ ’ਚ ਆਇਆ।

ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਨਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ

ਹੁਣ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਰੇਡੀਓ ਨੇ AIR ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਨਾਮ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਕਿਵੇਂ ਤੈਅ ਕੀਤਾ। ਆਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਵੀੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਦਰਅਸਲ, ਸਾਲ 1938 ’ਚ ਟੈਗੋਰ ਕੋਲਕਾਤਾ ’ਚ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸ਼ਾਰਟਵੇਵ ਟ੍ਰਾਂਸਮੀਟਰ ਦੇ ਉਦਘਾਟਨ ਲਈ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ’ਚ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲੈ ਕੇ 1956 ’ਚ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਨਾਮ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ 1935 ’ਚ ਮੈਸੂਰ ’ਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਿੱਜੀ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੈਸੂਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਐੱਮ. ਵੀ. ਗੋਪਾਲਸਵਾਮੀ ਨੇ ਇਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਨਾਮ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।