- ਸ਼ਹਿਰ ਚੁਣੋ
- ਈ-ਪੇਪਰ
- ਵੈੱਬ ਸਟੋਰੀਜ਼
ਤੁਹਾਡੇ ਇਲਾਕੇ ’ਚ ਕਿਉਂ ਵਰ੍ਹ ਰਹੀ ਹੈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅੱਗ, ਕੀ ਹੈ ਇੱਕੋ ਸ਼ਹਿਰ ’ਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਾਪਮਾਨ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਨ?
ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਲਗਾਤਾਰ ਗਰਮ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਗੌਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ? ਜੀ ਹਾਂ, ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ। ਇੱਕੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਅੰਤਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਆਓ ਸਮਝੀਏ ਇੱਕੋ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਦੇ ਇਸ ਅੰਤਰ ਪਿੱਛੇ ਕੀ ਕਾਰਨ ਹਨ।
Posted By Anuradha Bains
Publish Date: Thu, 04 Jun 2026 03:47 PM (IST)
Updated Date: Thu, 04 Jun 2026 03:50 PM (IST)
ਲਾਈਫਸਟਾਈਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਲਗਾਤਾਰ ਗਰਮ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਗੌਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ? ਜੀ ਹਾਂ, ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ।
ਇੱਕੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਅੰਤਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਆਓ ਸਮਝੀਏ ਇੱਕੋ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਦੇ ਇਸ ਅੰਤਰ ਪਿੱਛੇ ਕੀ ਕਾਰਨ ਹਨ।
ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਤਸਵੀਰਾਂ ਤੋਂ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਵੱਡਾ ਰਾਜ਼
ਨਾਸਾ (NASA) ਅਤੇ ਯੂ.ਐੱਸ. ਜੀਓਲੋਜੀਕਲ ਸਰਵੇ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਮਿਸ਼ਨ ਲੈਂਡਸੈਟ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਵਿਛਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਕਰੀਟ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਸਤਾ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰਕ, ਰੁੱਖ-ਪੌਦੇ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਗਰਮ ਸਨ।
ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਰਹੀ ਹੈ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ
ਜੇਕਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਸਾਲ 2000 ਅਤੇ 2020 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਉਸਾਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਸਟ੍ਰਕਸ਼ਨ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਧੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਦੇ ਬਵਾਨਾ ਅਤੇ ਨਰੇਲਾ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦਵਾਰਕਾ, ਨਜਫ਼ਗੜ੍ਹ, ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਬਰਪੁਰ ਅਤੇ ਸਰਿਤਾ ਵਿਹਾਰ ਵਰਗੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵਾਧਾ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ 80% ਤੱਕ ਘਟ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਵੀ 15% ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਵਲ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਧਾ ਵੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।
ਕੀ ਹੈ ਅਰਬਨ ਹੀਟ ਆਈਲੈਂਡ ਇਫੈਕਟ?
ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਕੰਕਰੀਟ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਤਾਂ ਵਧ ਗਏ ਪਰ ਹਰਿਆਵਲ, ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਘਟਦੀਆਂ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ।
ਦਰਅਸਲ, ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤਾਂ ਜੰਗਲਾਂ, ਖੇਤਾਂ ਜਾਂ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੋਖਦੀਆਂ ਅਤੇ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਜਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇੱਕ ਗਰਮ ਟਾਪੂ ਵਰਗੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਅਰਬਨ ਹੀਟ ਆਈਲੈਂਡ ਇਫੈਕਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
2024 ਦੀ 'ਨੇਚਰ ਸਿਟੀਜ਼ ਸਟੱਡੀ' ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਲ 2003 ਤੋਂ 2020 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਗਭਗ ਦੁੱਗਣੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੱਠੀ ਬਣਨ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਲਗਭਗ 38% ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਬੋਝ ਅਤੇ ਏਸੀ-ਕੂਲਰ ਦੀ ਕਿੱਲਤ
ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਲ 2020 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਆਬਾਦੀ 48 ਕਰੋੜ ਸੀ, ਜੋ ਸਾਲ 2050 ਤੱਕ ਵਧ ਕੇ ਲਗਭਗ 95 ਕਰੋੜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਆਬਾਦੀ ਲਈ ਇਸ ਵਧਦੀ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ।
ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਇਸ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਦੇ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ 12.6 ਫ਼ੀਸਦੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਕੋਲ ਹੀ ਏਸੀ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸਿਰਫ਼ 22 ਫ਼ੀਸਦੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਕੋਲ ਕੂਲਰ ਹੈ। ਯਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਆਬਾਦੀ ਕੋਲ ਇਸ ਜਾਨਲੇਵਾ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਗਰਮੀ ਦੀ ਮਾਰ ਝੱਲਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹਨ।