- ਸ਼ਹਿਰ ਚੁਣੋ
- ਈ-ਪੇਪਰ
- ਵੈੱਬ ਸਟੋਰੀਜ਼
ਅੱਜ ਦੇ ਡਿਜੀਟਲ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਕਾਫ਼ੀ ਬਦਲ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਹ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਨਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਸਕ੍ਰੀਨ ’ਤੇ ਹੀ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਇਹ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ’ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁੰਮਰਾਹਕੁੰਨ ਵੀਡੀਓ ਜਾਂ ਫੇਕ ਨਿਊਜ਼ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ-ਸਮਝੇ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਲਾਈਫਸਟਾਈਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ - ਅੱਜ ਦੇ ਡਿਜੀਟਲ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਕਾਫ਼ੀ ਬਦਲ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਹ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਨਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਸਕ੍ਰੀਨ ’ਤੇ ਹੀ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਇਹ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ’ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁੰਮਰਾਹਕੁੰਨ ਵੀਡੀਓ ਜਾਂ ਫੇਕ ਨਿਊਜ਼ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ-ਸਮਝੇ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਾਇਰਲ ਵੀਡੀਓ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਿਅਕਤੀ ਗਲਤ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਅਕਸਰ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਬਾਰੇ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਰਾਏ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਖੋਜ ਦੇ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅੰਕੜੇ
ਟੋਕੀਓ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨੋਰੀਹਿਰੋ ਨੀਹੇਈ ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ 10 ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਲਗਭਗ 2,000 ਬੱਚਿਆਂ ’ਤੇ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਕਾਫ਼ੀ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹਨ। ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ 41.5% ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਧਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਕੋਈ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਲ 2022 ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਸੋਚਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਿਰਫ਼ 22.2% ਸੀ। ਯਾਨੀ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪੂਰਵ-ਧਾਰਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਕੂਲੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਲਗਭਗ ਦੁੱਗਣਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸੋਚ ਬਦਲਣ ਪਿੱਛੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਹੱਥ
ਆਖ਼ਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉੱਥੇ 6 ਤੋਂ 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ 42% ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੱਚੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਬੱਚੇ 13 ਸਾਲ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਵਧ ਕੇ 92.9% ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾਂਡਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਦੇ ਲੈਕਚਰਾਰ ਜੈਫਰੀ ਹਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਮੱਗਰੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ’ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, 'ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਫਾਰ ਦਿ ਇਵੈਲੂਏਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਅਚੀਵਮੈਂਟ' ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਸਕੂਲ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲ-ਜੁਲ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਫ਼ਰਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਰਹੇ ਹਨ ਹਾਲਾਤ
ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਪਾਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ 14 ਤੋਂ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਲਗਭਗ 90% ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾਰਟਫੋਨ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 76% ਬੱਚੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਕ੍ਰੀਨ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਅਸਲ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਮਿਲਣ-ਜੁਲਣ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਫੇਕ ਨਿਊਜ਼ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਰਹੇ ਹਨ ਬੱਚੇ
ਯੂਨੀਸੇਫ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਇੱਕ ਆਨਲਾਈਨ ਸੇਫਟੀ ਸਰਵੇਖਣ ਮੁਤਾਬਕ, 40% ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਉਹ ਦਿਨ ਭਰ ਵਿੱਚ 4 ਘੰਟਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ’ਤੇ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ 'ਡਿਜੀਟਲ ਸਮਝ' ਦੇਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
'ਯੂਥ ਟਾਈਮ ਜਾਪਾਨ' ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੇ ਲਗਭਗ 32% ਲੜਕੇ ਅਤੇ 42% ਲੜਕੀਆਂ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ’ਤੇ ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 29% ਲੜਕਿਆਂ ਅਤੇ 40% ਲੜਕੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਅਤੇ ਫਰਜ਼ੀ ਖ਼ਬਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਫ਼ਰਕ ਪਛਾਣਨ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਅੱਜ ਆਰਟੀਫਿਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ (AI) ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੀਡੀਓ ਜਾਂ ਤਸਵੀਰ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਜਾਣਨਾ ਹੋਰ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਸਲਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਸਿੱਖਿਆ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਖੋਜਕਰਤਾ ਮਿਜ਼ੂਕੀ ਨਾਕਾਹਾਰਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲਾਂ ਅੰਦਰ ਅਜਿਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਲੋੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੱਚੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ’ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਫੈਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਝੂਠ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਸਕਣ।