AI ਦਾ ਸ਼ਾਰਟਕੱਟ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ 'ਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਕੋਰ ਕਰ ਰਿਹੈ ਘੱਟ, ਸੋਚਣ-ਸਮਝਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ 'ਤੇ ਭਾਰੂ ਪੈ ਰਹੇ ਡਿਜੀਟਲ ਟੂਲ

ਆਰਤੀ ਤਿਵਾੜੀ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ। ਕੱਲ੍ਹ ਜਦੋਂ ਆਯੂਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅੰਸ਼ ਦੇ ਤਿਮਾਹੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਲੈਣ ਸਕੂਲ ਗਈ ਤਾਂ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਅੰਸ਼ ਹੀ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅੰਕ ਲਿਆਵੇਗਾ। ਹੋਵੇ ਵੀ ਕਿਉਂ ਨਾ, ਇਸ ਸਾਲ ਅੰਸ਼ ਦੀ ਹੋਮਵਰਕ ਕਾਪੀ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ ਮਿਲ ਰਹੇ ਸ਼ਾਬਾਸ਼ੀ ਦੇ ਨੋਟਸ ਦੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹੋ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਅੱਠਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਅੰਸ਼ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵੀ ਉੱਨੇ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਆਉਣਗੇ।

ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਅੰਸ਼ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਦੀ ਬਜਾਏ ਬੱਸ ਏਆਈ (AI) ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਹੋਮਵਰਕ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਏਆਈ ਦਾ ਸਾਥ ਮਿਲਿਆ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਮਸਾਂ ਹੀ ਪਾਸ ਹੋਣ ਜਿੰਨੇ ਅੰਕ ਆਏ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਸ਼ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਅੱਜ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਏਆਈ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਨਤੀਜੇ ਤਾਂ ਚੰਗੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ 'ਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਬੀਤੇ ਦਿਨੀਂ ਹੋਈ ਇੱਕ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਬਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

ਕੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਰਿਪੋਰਟ?

ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ (World Bank) ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ 'ਵਰਲਡ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਰਿਪੋਰਟ 2026-ਦਿ ਪ੍ਰੌਮਿਸ ਆਫ਼ ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ' ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜੈਨਰੇਟਿਵ ਏਆਈ ਦੇ ਇਸਤੇਮਾਲ 'ਤੇ ਆਈ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਹੋਮਵਰਕ ਲਈ ਏਆਈ ਟੂਲਜ਼ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਰਭਰਤਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਅਸਲ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਸਰ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇ ਅੰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਇਸ ਖੋਜ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਏਆਈ ਟੂਲ ਦਾ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਹੋਮਵਰਕ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ 18 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਪਰ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਅੰਕਾਂ ਵਿੱਚ 20 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੱਕ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਸਾਈਨਮੈਂਟ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੁਰੰਤ ਪਾਉਣ ਲਈ ਏਆਈ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹੋਮਵਰਕ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਬਿਹਤਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਸੋਚਣ, ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹੁਨਰ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖ ਪਾਉਂਦੇ। ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਤਰ ਪਾਉਣ ਦੇ ਸ਼ਾਰਟਕੱਟ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ ਤਾਂ ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਏਗੀ।

ਕੀ ਹੈ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਤਰਕੀਬ?

ਇਹ ਗੱਲ ਸਕੂਲ ਵੀ ਸਮਝ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਏਆਈ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀਮਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਤਰੀਕੇ ਹਨ ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ? ਦਿੱਲੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ, ਆਰ.ਕੇ. ਪੁਰਮ ਦੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸਕੂਲ ਕੌਂਸਲਰ ਕਨਿਕਾ ਮਦਾਨ ਦੱਸਦੀ ਹਨ, "ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਵਾਓ ਕਿ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਅਤੇ ਸੋਚਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੀ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਜੇਕਰ ਏਆਈ ਤੁਰੰਤ ਉੱਤਰ ਦੇ ਦੇਵੇਗਾ ਤਾਂ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਸੋਚਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇ ਅੰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਡਾਟਾ ਦਿਖਾ ਕੇ ਜਾਗਰੂਕ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਏਆਈ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਕਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਬਿਹਤਰ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਤਿਮ ਉੱਤਰ ਜਾਂ ਅਸਾਈਨਮੈਂਟ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਨ 'ਤੇ ਅੰਕ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਬੱਚਾ ਉਸ ਸਿੱਟੇ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਇਸ 'ਤੇ ਵੱਧ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।

ਹੋਮਵਰਕ ਦਾ ਬੋਝ ਘੱਟ ਕਰਕੇ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ, ਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਸ਼ਨ, ਭਾਸ਼ਣ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਅਤੇ ਪੈੱਨ-ਪੇਪਰ ਟੈਸਟਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿਓ ਜਿੱਥੇ ਬੱਚਾ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਡਿਜੀਟਲ ਉਪਕਰਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕੇ।"

ਪੁੱਛੋ ਸਹੀ ਸਵਾਲ

ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੇ ਅਸੰਤੁਲਿਤ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰਾਨਾ ਇਸਤੇਮਾਲ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਚੁੱਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ:

ਏਆਈ ਨੂੰ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਮਦਦਗਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰੋ, ਨਾ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੋਚਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਆਪਸ਼ਨ ਵਜੋਂ।

ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ’ਚ ਇਹ ਨਿਗਰਾਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਏਆਈ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਤਰ ਦੀ ਨਕਲ ਉਤਾਰਨ ਲਈ।

ਬੱਚੇ ਤੋਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪੁੱਛੋ ਕਿ 'ਅੱਜ ਤੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਏਆਈ ਤੋਂ ਕੀ ਨਵਾਂ ਸਿੱਖਿਆ?' ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਪੁੱਛੋ ਕਿ ਹੋਮਵਰਕ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।