ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਫ਼ੌਜੀ ਸੀ ਜੋ ਸਿੱਕਿਮ ਬਾਰਡਰ ’ਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ

ਸਿੱਕਿਮ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਸੂਬਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਥੂ ਲਾ ਪਾਸ ਸਿੱਕਿਮ ਵਿਚ ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਸਰਹੱਦ ’ਤੇ 14,140 ਫੁੱਟ ’ਤੇ ਇਕ ਪਹਾੜੀ ਦੱਰਾ ਹੈ। ਨਾਥੂ ਲਾ ਪਾਸ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਲਈ ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬੇਹੱਦ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਭਾਰੀ ਬਰਫਬਾਰੀ, ਤਾਪਮਾਨ -25 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਇਹ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਲ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਿੱਕਿਮ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ’ਤੇ ਸੀ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਮੈਨੂੰ ਨਾਥੂ ਲਾ ਪਾਸ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਉੱਥੋਂ ਅਸੀਂ ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਗਏ। ਇਹ ਕੋਈ ਟਕਸਾਲੀ ਬਾਬਾ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਬਾਬੇ ਹਨ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਇਕ ਬਹਾਦਰ ਸਿਪਾਹੀ ਸੀ।

ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 30 ਅਗਸਤ 1946 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਸਦਰਾਣਾ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਚ ਇਕ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ 12 ਫਰਵਰੀ 1966 ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦੀ 23ਵੀਂ ਬਟਾਲੀਅਨ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋਇਆ। ਇਸੇ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ 4 ਅਕਤੂਬਰ 1968 ਤਕ ਨਾਥੂ ਲਾ ਪਾਸ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1968 ਦੇ ਇਸ ਦਿਨ ਸਿਪਾਹੀ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਖੱਚਰਾਂ ਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਟਾਲੀਅਨ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਟੁਕੂ ਲਾ ਤੋਂ ਡੋਂਗਚੂਈ ਲਾ ਤਕ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਾਫ਼ਲਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਤਿਲਕ ਕੇ ਇਕ ਨਾਲੇ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਤੇਜ਼ ਵਹਾਅ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦੋ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੇਠਾਂ ਲੈ ਗਿਆ। ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਸਿਪਾਹੀ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਿਆ। ਪਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਇਕ ਸਾਥੀ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਆਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੁਖਦਾਈ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ।

ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸੁਪਨੇ ਉਪਰੰਤ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਪੂਰੇ ਫ਼ੌਜੀ ਸਨਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਸਾਥੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ‘ਸਮਾਧੀ’ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਯੂਨਿਟ ਨੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਲਗਪਗ 9 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਇਕ ‘ਸਮਾਧੀ’ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। ਨਵੰਬਰ 1982 ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਇਕ ਨਵਾਂ ਮੰਦਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਸਿਪਾਹੀ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹੁਣ ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਿਥਿਹਾਸ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਪਾਣੀ ਬਿਮਾਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਿਮਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਪਾਣੀ ਬਿਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਚੀਨ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ 14000 ਫੁੱਟ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤੇ ਪੁਆਇੰਟ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਥੂ ਲਾ ਬਿ੍ਰਗੇਡ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਮਲੇ ਦਾ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਦਾ ਅਗਾਊਂ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਮੰਦਰ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਅਤੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਕਮਰਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਲਿਵਿੰਗ ਰੂਮ ਵਿਚ ਵਰਦੀ, ਪਾਲਿਸ਼ ਕੀਤੇ ਜੁੱਤੇ, ਚੱਪਲਾਂ, ਯਾਦਗਾਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਇਕ ਸੋਟੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਪਲੰਘ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਪਰ ਤਸਵੀਰ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਇਹ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਬਿਸਤਰੇ ਦੀ ਚਾਦਰ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਜੁੱਤੇ ਚਿੱਕੜ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਨੇੜਲੇ ਫ਼ੌਜੀ ਯੂਨਿਟ ਦੇ ਵਰਦੀਧਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਾਬੇ ਦੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਿਸ਼ ਕਰਨਾ, ਵਰਦੀਆਂ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਨਾ, ਉਸ ਦਾ ਬਿਸਤਰਾ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਬੈੱਡ ਰੂਮ ਅਤੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਰੱਖਣਾ। ਹਰ ਸਾਲ 11 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਇਕ ਜੀਪ ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਨਿਊ ਜਲਪਾਈਗੁੜੀ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਰੇਲਗੱਡੀ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਕੂਕਾ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਹਰ ਸਾਲ ਬਾਬੇ ਲਈ ਰੇਲਗੱਡੀ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਡੱਬਾ ਰਿਜ਼ਰਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹਰ ਸਾਲ ਉਸ ਦੇ ਜੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਇਕ ਸੀਟ ਖ਼ਾਲੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਿਪਾਹੀ ਬਾਬੇ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਦੱਸਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸੰਨ 2006 ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੋਂ ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਬੰਦ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

ਨਾਥੂ ਲਾ ਵਿਚ ਤਾਇਨਾਤ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਰਕਮ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਿੰਡ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਭਰਤੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ 8% ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ 2% ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਨ। ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵੱਲੋਂ 2021 ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 89,088 ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖੁਰਾਕੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਬਹਾਦਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਵਿਤਾ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ:

ਖ਼ੁਸ਼ ਰਹੋ ਅਹਲ-ਏ-ਵਤਨ ਹਮ ਤੋ ਸਫ਼ਰ ਕਰਤੇ ਹੈਂ, ਹਮ ਭੀ ਆਰਾਮ ਉਠਾ ਸਕਤੇ ਥੇ ਘਰ ਪਰ ਰਹਿ ਕਰ, ਹਮਕੋ ਭੀ ਪਾਲਾ ਥਾ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਨੇ ਦੁਖ ਸਹਿ ਕਰ, ਵਕਤ-ਏ-ਰੁਖਸਤ ਉਨ੍ਹੇ ਇਤਨਾਂ ਭੀ ਨਾ ਆਏ ਕਹਿ ਕਰ, ਗੋਦ ਮੇਂ ਆਂਸੂ ਜੋ ਟਪਕੇ ਕਭੀ ਰੁਖ ਸੇ ਬਹਿਕਰ।

-ਹਰਜੋਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ

-(ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬ ਟੈਕਨੀਕਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ)।

-ਮੋਬਾਈਲ : 98548-00075