245 ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਰਲੇਵੇਂ ਰਾਹੀਂ 70 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈ ਸੀ ਐਲਆਈਸੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਏਜੰਟ ਬੈਲ ਗੱਡੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ

ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ : ਬੀਮੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਪੁਰਾਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਜੋ ਅੱਜ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਆਫ਼ਤ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਮੁੱਢਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਅੱਗ, ਹੜ੍ਹ, ਅਤੇ ਜਾਨ-ਮਾਲ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸਨ

ਹਾਲਾਂਕਿ ਬੀਮੇ ਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਧਾਰਨਾ, ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਤਲਬ ਪਿਛਲੀ ਕੁਝ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਡਿਵੈਲਪ ਹੋਈ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਇਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਗਪੱਗ 6000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਭਾਰਤ ’ਚ ਬੀਮਾ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆਤੇ ਕਿਵੇਂ ਵਜੂਦ ’ਚ ਆਇਆ? ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀ ਐੱਲਆਈਸੀ ਕਿਵੇਂ ਹੌਂਦ ’ਚ ਆਈ ਇਹ ਦਿਲਚਸਪ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।

ਬੀਮੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ

ਆਪਣੇ ਆਧੁਨਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਬੀਮਾ 1818 ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਆਇਆ। ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀਅਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ 'ਓਰੀਐਂਟਲ ਲਾਈਫ ਇੰਸ਼ੋਰੈਂਸ ਕੰਪਨੀ', ਭਾਰਤੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਜੀਵਨ ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀ ਸੀ; ਇਹ ਅੱਜ ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਕੰਪਨੀਆਂ ਯੂਰਪੀਅਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦਾ ਬੀਮਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਾਬੂ ਮੁੱਤੀਲਾਲ ਸੀਲ ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਸਤੀਆਂ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਜੀਵਨ ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦਾ ਬੀਮਾ ਕਰਵਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਫਿਰ ਵੀ, ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਣਉਚਿਤ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਮ ਵਸੂਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਇਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ

1870 ਵਿੱਚ, 'ਬਾਂਬੇ ਮਿਊਚੁਅਲ ਲਾਈਫ ਇੰਸੋਰੈਂਸ ਸੋਸਾਇਟੀ' ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਜੀਵਨ ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਦਰਾਂ 'ਤੇ ਬੀਮਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ, ਹੋਰ ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। 'ਭਾਰਤ ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀ' (1896) ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 'ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਇੰਡੀਆ' (ਮਦਰਾਸ), 'ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਡੀਅਨ' ਅਤੇ 'ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸ਼ੋਰੈਂਸ' (ਕਲਕੱਤਾ), ਅਤੇ 'ਕੋ-ਆਪਰੇਟਿਵ ਇੰਸ਼ੋਰੈਂਸ' (ਲਾਹੌਰ) ਵਰਗੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ 1906 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।

ਫਿਰ, 1907 ਵਿੱਚ, 'ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਕੋ-ਆਪਰੇਟਿਵ ਇੰਸ਼ੋਰੈਂਸ ਕੰਪਨੀ' ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ 'ਜੋਰਾਸਾਂਕੋ' - ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਘਰ - ਦੇ ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 'ਇੰਡੀਅਨ ਮਰਕੈਂਟਾਈਲ', 'ਜਨਰਲ ਅਸ਼ੋਰੈਂਸ', ਅਤੇ 'ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਲਾਈਫ' ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਰ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ।

1912 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤਬਦੀਲੀ

ਇਹ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ 1912 ਤੱਕ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੀਮਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਕਾਨੂੰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫਿਰ, 1912 ਵਿੱਚ, 'ਜੀਵਨ ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀਆਂ ਐਕਟ' ਅਤੇ 'ਪ੍ਰੋਵੀਡੈਂਟ ਫੰਡ ਐਕਟ' ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ। 'ਜੀਵਨ ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀਆਂ ਐਕਟ, 1912' ਦੇ ਤਹਿਤ, ਕੰਪਨੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਮ ਦਰ ਸਾਰਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਇੱਕ ਐਕਚੁਰੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਵਾਉਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋ ਗਿਆ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਤਕਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ।

ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਦੋਂ ਉੱਠੀ?

1938 ਤੱਕ, ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 176 ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੀ ਕੁੱਲ ਮਾਤਰਾ ₹298 ਕਰੋੜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਕਈ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵੀ ਲਾਂਚ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਅਸਫਲ ਰਹੀਆਂ। 1938 ਦਾ ਬੀਮਾ ਐਕਟ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਜੀਵਨ ਬੀਮਾ ਸਗੋਂ ਗੈਰ-ਜੀਵਨ ਬੀਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੀਮਾ ਕਾਰੋਬਾਰ 'ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਸਰਕਾਰੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੀਵਨ ਬੀਮਾ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਉੱਠੀ। ਇਸ ਮੰਗ ਨੂੰ 1944 ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਮਿਲੀ ਜਦੋਂ 'ਜੀਵਨ ਬੀਮਾ ਐਕਟ, 1938' ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਿੱਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਬੀਮੇ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, 19 ਜਨਵਰੀ, 1956 ਨੂੰ ਹੋਇਆ।

1 ਸਤੰਬਰ, 1956 ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਿਨ

1956 ਵਿੱਚ ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 154 ਭਾਰਤੀ ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀਆਂ, 16 ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਅਤੇ 75 ਪ੍ਰਾਵੀਡੈਂਟ ਫੰਡ ਕੰਪਨੀਆਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਦੋ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ: ਪਹਿਲਾਂ, ਕੰਪਨੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਇੱਕ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਿੱਲ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਸੰਸਦ ਨੇ 19 ਜੂਨ, 1956 ਨੂੰ 'ਜੀਵਨ ਬੀਮਾ ਨਿਗਮ ਐਕਟ' ਪਾਸ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਦਿਨ - 1 ਸਤੰਬਰ, 1956 - 'ਜੀਵਨ ਬੀਮਾ ਨਿਗਮ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ' (LIC) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬੀਮਾਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਕਵਰੇਜ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਬੀਮੇ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਸੀ।

ਬੈਲਗੱਡੀ ਰਾਹੀਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਏਜੰਟ

ਕੁੱਲ 245 ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਵੀਡੈਂਟ ਸੋਸਾਇਟੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ 1 ਸਤੰਬਰ, 1956 ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਜੀਵਨ ਬੀਮਾ ਨਿਗਮ (LIC) ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। LIC ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ 'ਬੱਲਗੱਡੀ ਏਜੰਟਾਂ' ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਪਰ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਦਿਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ LIC ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1 ਸਤੰਬਰ, 1956 ਨੂੰ ਹੋਈ ਸੀ, ਤਾਂ ਇੰਟਰਨੈੱਟ, ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਾਹਨਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸਨ।

ਉਸ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, LIC ਏਜੰਟ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰਦੇ ਸਨ - ਬੈਲਗੱਡੀ, ਸਾਈਕਲ ਜਾਂ ਪੈਦਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ - ਬੀਮਾ ਕਵਰੇਜ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ, ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਜਨਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਸਨ।