ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੰਗਾ ’ਚ ਅਸਥੀਆਂ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕਰਨਾ ਕਿਉਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ? ਜਾਣੋ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਕਾਰਨ

ਧਰਮ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ : ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ’ਚ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਪੂਰੀ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ ਤੇ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਹੈ। ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ’ਚ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਖ਼ਿਰ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ’ਚ ਹੀ ਅਸਥੀਆਂ ਕਿਉਂ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ? ਆਓ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਕਾਰਨ ਤੇ ਮਹੱਤਵ।

ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ’ਚ ਪੰਚ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵ

ਹਿੰਦੂ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਗਰੁੜ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਪੰਚ ਤੱਤਾਂ—ਧਰਤੀ, ਜਲ, ਅੱਗ, ਹਵਾ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਮੁੜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪੰਚ ਤੱਤਾਂ ’ਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਸੜ ਕੇ ਸਵਾਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਸਥੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਸਵੇਂ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ ’ਚ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ।

ਅਸਥੀਆਂ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ’ਚ ਹੀ ਕਿਉਂ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ?

ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਤੇ ਪੌਰਾਣਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਂ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਨੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਸਵਰਗ ਖੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਆਇ ’ਚ ਗੰਗਾ ’ਚ ਅਸਥੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸਰਜਨ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—

“ਯਾਵਦਸਥੀਨੀ ਗੰਗਾਯਾਂ ਤਿਸ਼ਠੰਤੀ ਪੁਰੁਸ਼ਸ੍ਯ ਚ।

ਤਾਵਦ੍ ਵਰਸ਼ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸਵਰਗਲੋਕੇ ਮਹੀਯਤੇ॥”

ਅਰਥਾਤ— ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਗੰਗਾ ਜਾਂ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ’ਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ’ਚ ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ।

ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਨੀ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

ਪੌਰਾਣਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਾ ਭਗੀਰਥ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਬਲ ’ਤੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਸਕੇ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਨੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ’ਚ ਅਸਥੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮ੍ਰਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸਵਰਗ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੱਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦਾ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਅਜਿਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ’ਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਆਮ ਨਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ’ਚ ਆਸਥਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਂ ਗੰਗਾ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਪੂਜਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਅਵਤਰਿਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਸਰੀਰਕ ਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਧੋ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਸਥੀ ਵਿਸਰਜਨ ਦੀ ਰਸਮ ਲਈ ਹਰਿਦੁਆਰ, ਵਾਰਾਣਸੀ ਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਹਰਿਦੁਆਰ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੰਗਾ ’ਚ ਅਸਥੀਆਂ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਲਾਭ

ਹਿੰਦੂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਤੇ ਅਸਥੀ ਵਿਸਰਜਨ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਵਿਧੀਵਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣ ਤੱਕ ਆਤਮਾ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਹੀ ਭਟਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੰਗਾ ’ਚ ਅਸਥੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ’ਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੰਤ ’ਚ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਅਜਿਹਾ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਰਾਖ ਨੂੰ ਵਿਸਰਜਿਤ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਅੰਤਿਮ ਰਸਮਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੰਗਾ ’ਚ ਸਵਾਹ ਦਾ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਤਮਾ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਊਰਜਾ ਤੋਂ ਬਚਣ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ’ਚ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਅਜਿਹਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ ’ਚ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਦਿਵਯ ਉਦਗਮ, ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮਗ੍ਰੰਥਾਂ ’ਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ’ਚ ਅਸਥੀਆਂ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।