ਕੌਣ ਸਨ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ‘ਸ਼ਚੀ’, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਚਾਲ ਨੇ ਹੰਕਾਰੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੱਪ ਬਣਨ ਲਈ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਮਜਬੂਰ? ਪੜ੍ਹੋ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਇਹ ਰੌਚਕ ਕਥਾ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਈ ਕਥਾਵਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇਵੀ ਸ਼ਚੀ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
Publish Date: Thu, 19 Nov 2026 10:53 AM (IST)
Updated Date: Thu, 19 Nov 2026 10:54 AM (IST)
ਧਰਮ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ - ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਈ ਕਥਾਵਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇਵੀ ਸ਼ਚੀ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
ਇੰਦਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਦੀ ਰਾਣੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਇੰਦਰਾਣੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਮ ‘ਦੇਵੀ ਸ਼ਚੀ’ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਪਤ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸੱਤ ਮਾਤਾ ਦੇਵੀਆਂ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਇੰਦਰਾਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਦੇਵੀ ਸ਼ਚੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾ
ਇੱਕ ਦਿਨ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ ਨਾਮ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇੰਦਰ ਮਦਦ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਦਧੀਚੀ ਮੁਨੀ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਅਸਤ੍ਰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨ।
ਜਦੋਂ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਨੇ ਦਧੀਚੀ ਰਿਸ਼ੀ ਤੋਂ ਹੱਡੀਆਂ ਮੰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਮੁਨੀ ਨੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਹੱਡੀਆਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੰਦਰ ਗਲਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਤੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ।
ਇੰਦਰ ਦੇ ਅਚਾਨਕ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਤੋਂ ਚਲੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਏ ਕਿ ਹੁਣ ਸਵਰਗ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਕੰਮਕਾਜ ਕੌਣ ਸੰਭਾਲੇਗਾ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨਹੁਸ਼ ਨੂੰ ਚੁਣ ਲਿਆ। ਨਹੁਸ਼ ਨੇ 100 ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕੀਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਪਰ ਨਹੁਸ਼ ਜਲਦੀ ਹੀ ਹੰਕਾਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਚੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ। ਸ਼ਚੀ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਇੱਕ ਚਲਾਕ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ਚੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਨਹੁਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਇਸ ਸ਼ਰਤ ’ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਵੇ ਕਿ ਉਹ 15 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਅੱਠ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਚੁੱਕੀ ਗਈ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਆਵੇ।
ਰਿਸ਼ੀ ਅਗਸਤਿਆ ਨੇ ਨਹੁਸ਼ ਨੂੰ ਸੱਪ ਬਣਨ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸਰਾਪ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਚੀ ਨੇ ਉਹ 15 ਦਿਨ ਇੰਦਰ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਲੱਭ ਲਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ ਦੇ ਵਧ ਦੇ ਪਾਪ ਦਾ ਪ੍ਰਾਸਚਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, 15 ਦਿਨ ਬੀਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਅੱਠੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨਹੁਸ਼ ਦੀ ਪਾਲਕੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲਿਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਅਗਸਤਿਆ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਚੱਲਣ ਲਈ ਲੱਤ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਚੀਕ ਕੇ ਕਿਹਾ, ‘ਸਰਪ’, ‘ਸਰਪ’! ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਅਗਸਤਿਆ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਾਪ ਦਿੱਤਾ ਕਿ, ‘ਤੂੰ ਸੱਪ ਬਣ ਜਾ।’
ਰਿਸ਼ੀ ਅਗਸਤਿਆ ਦੇ ਸਰਾਪ ਕਾਰਨ ਨਹੁਸ਼ ਇੱਕ ਅਜਗਰ ਬਣ ਕੇ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਆ ਡਿੱਗਿਆ। ਸ਼ਚੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਨੇ ਮੁੜ ਸਵਰਗ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਆਮ ਸਥਿਤੀ ਬਹਾਲ ਹੋ ਗਈ।
ਦੇਵੀ ਇੰਦਰਾਣੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਤਿਉਹਾਰ ਇੰਦਰਾਣੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਪਤ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੇਰਲ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਵਰਾਤਰੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਅਕਸਰ ਇੰਦਰਾਣੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਸਮਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਦੇਵੀ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾਣੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਬੇਦਾਅਵਾ: ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਤਾਂ, ਜੋਤਸ਼ੀਆਂ, ਪੰਚਾਂਗਾਂ, ਪ੍ਰਵਚਨਾਂ, ਮਾਨਤਾਵਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਲੇਖ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਜਾਂ ਦਾਅਵਾ ਨਾ ਮੰਨਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ। ਦੈਨਿਕ ਜਾਗਰਣ ਅਤੇ ਜਾਗਰਣ ਨਿਊ ਮੀਡੀਆ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹੈ।