ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਪੂਜਾ 2026: ਸੋਨੇ ਦੀ ਲੰਕਾ ਤੋਂ ਦੁਆਰਕਾ ਤੱਕ, ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਵਸਾਏ ਸਨ ਇਹ 5 ਪੌਰਾਣਿਕ ਸ਼ਹਿਰ

ਧਰਮ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ : ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ’ਚੋਂ ਇੱਕ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਵਾਸਤੂਕਾਰ ਤੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰ ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਦੈਵੀ ਨਿਰਮਾਤਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਉਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਮਹਿਲਾਂ, ਦੈਵੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਤੇ ਵਾਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਿਰਮਾਤਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਹਿੰਦੂ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ’ਚ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਤੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ’ਚ ਵੀ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਵਸ ਹਰ ਸਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਜਯੰਤੀ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਕਈ ਮਹਿਲਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਲੰਕਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਰਾਮਾਇਣ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ’ਚ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਲੰਕਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਕ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਓ ਤੁਹਾਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਪੌਰਾਣਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹਾਂ।

ਸੋਨੇ ਦੀ ਲੰਕਾ

ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਲੰਕਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਸੀ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ ਦੀਆਂ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਮਾਤਾ ਪਾਰਵਤੀ ਲਈ ਇੱਕ ਬੇਹੱਦ ਖੂਬਸੂਰਤ ਮਹਿਲ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ।

ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਵਣ ਦੇ ਹੀ ਸੱਦੇ ’ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੋਨੇ ਦੀ ਇੱਕ ਅਦਭੁੱਤ ਨਗਰੀ ਲੰਕਾ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਨਗਰੀ ਇੰਨੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ’ਚ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਤੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਦਾ ਬੇਮਿਸਾਲ ਨਮੂਨਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਅੱਜ ਦੇ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਨੂੰ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮਹਿਲ ਇੰਦਰਲੋਕ

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰ ਦਾ ਮਹਿਲ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੰਦਰਪੁਰੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਵੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਮਰਾਵਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਹੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਦੇ ਉੱਡਣ ਵਾਲੇ ਰਥ ਬਿਨਾਂ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਹਿਲਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਜਿਹੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਮੌਸਮ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਦੁਆਰਕਾ ਨਗਰੀ

ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਦੁਆਰਕਾ ਨਗਰੀ ਵੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਅਦਭੁੱਤ ਰਚਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੰਸ ਦੇ ਸਹੁਰੇ ਜਰਾਸੰਧ ਨੇ ਮਥੁਰਾ ’ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਨਗਰੀ ਵਸਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੋਨੇ ਤੇ ਹੀਰਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਦੁਆਰਕਾ ਨਗਰੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ।

ਮਹਾਭਾਰਤ ਕਾਲ ਦੀ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਨਗਰੀ

ਮਹਾਭਾਰਤ ਕਾਲ ’ਚ ਜਦੋਂ ਯੁਧਿਸ਼ਠਰ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਨਗਰੀ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਆਈ ਤਾਂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਉੱਥੇ ਦਾ ਰਾਜ ਸਭਾ ਭਵਨ ਸੀ।

ਇਸ ਨੂੰ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਮਹਿਲ ਸੀ, ਜਿਸ ’ਚ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਅਸਲ ’ਚ ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਮਹਿਲ ’ਚ ਜਿੱਥੇ ਸੁੱਕਾ ਫਰਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਤਲਾਬ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਸੁੱਕੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਅਸਲ ’ਚ ਇਹ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੀ ਹੀ ਇੱਕ ਅਦਭੁੱਤ ਰਚਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਭਰਮ ਕਾਰਨ ਦੁਰਯੋਧਨ ਜ਼ਮੀਨ ਸਮਝ ਕੇ ਪਾਣੀ ’ਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਸੀ ਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਨੀਂਹ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਗਨਨਾਥ ਪੁਰੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ

ਸਕੰਦ ਪੁਰਾਣ ਤੇ ਨਾਰਦ ਪੁਰਾਣ ’ਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਜਗਨਨਾਥ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਤਰਖਾਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਮਹਿਲ ’ਚ ਇੱਕ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕਮਰੇ ’ਚੋਂ ਕੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਆਈ ਤਾਂ ਰਾਣੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਉੱਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਅਸਲ ’ਚ, ਇਹ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਕ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ਼ਿਲਪਕਲਾ ਦੇ ਅਦਭੁੱਤ ਨਮੂਨੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।