ਧਰਮ ਦਾ ਸਾਰ

ਧਰਮ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੁਖ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਛਾਂ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਮ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੁਚਾਰੂ ਰੂਪ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਇਕ ਅਦਿਖ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹੀ ਅਨੰਤਕਾਲ ਤੋਂ ਭੌਤਿਕ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇਕ ਸੂਤਰ ਵਿਚ ਪਿਰੋ ਕੇ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੀ ਖ਼ਰਾਬ ਤੇ ਸੌਡ਼ੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਮਜਬੂਤ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਦਾ ਮਤਬਲ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਪੰਥ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ।

ਅਸਲ ਵਿਚ ਤਾਂ ਧਰਮ ਉਹ ਅਟੱਲ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹਰ ਕਿਰਿਆ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਿਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ ਇਕ ਤੈਅ ਗਤੀ ’ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਨਾ, ਰੁੱਤਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਅਨੁਸਾਰ ਫ਼ਲ ਦੇਣਾ, ਰੁਖਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ ਛਾਂ ਤੇ ਫ਼ਲ ਦੇਣਾ। ਸੰਪੂਰਨ ਕੁਦਰਤ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਹੀ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦਾ ਸਾਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਸੰਪੂਰਨ ਜਗਤ ਦਾ ਇਕ ਧਰਮਇਕ ਧੁਰੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਹੋਇਆ ਹੈ ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਧਰਮ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਦੇਸ਼ ਕਾਲ ਅਤੇ ਹਾਲਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ ਹੈ।

ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਕਸੌਟੀ ’ਤੇ ਖਰਾ ਵੀ ਉਤਰਨਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇਕਰ ਵਿਅਕਤੀ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਵਿਹਾਰ ਨਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਹ ਅਧਰਮ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਵੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਉਹ ਵਿਵੇਕ ਹੈ ਜੋ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਲਈ ਕਿਸ ਸਮੇਂ ਕੀ ਧਰਮ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਸਵਾਲ ਵੀ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਦਰਅਸਲ, ਧਰਮ ਹੀ ਉਹ ਬਾਰੀਕ ਰੇਖਾ ਹੈ ਜੋ ਉਚਿਤ ਤੇ ਅਣਉਚਿਤ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਦੀ ਘਾਟ ਵਿਟ ਸਮਾਜ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਕੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

ਮਰਿਆਦਾ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦਾ ਪੂਰਾ ਜੀਵਨ ਇਕ ਅਦਰਸ਼ ਸਿਧਾਂਤਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਜਿਵੰਤ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਤਾਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ‘ਰਾਮੋ ਵਿਗਰਹਵਾਨ ਧਰਮ:’ ਅਰਥਾਤ ਰਾਮ ਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਯੁੱਧ ਸਰੂਪ ਹਨ। ਭਾਵ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਤੱਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ ‘ਯਤੋ ਧਰਮਸਤੋ ਜੈ:’ ਭਾਵ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਜਿੱਤ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਜੈਸ਼੍ਰੀ ਦਾ ਕਲਾਵਾ ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਧਰ ’ਚ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਧਰਮ ਹੀ ਵਿਕਾਸ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਹੀ ਪਤਨ।

ਆਦਿੱਤਿਆ ਨਾਰਾਇਣ ਅਵਸਥੀ