- ਸ਼ਹਿਰ ਚੁਣੋ
- ਈ-ਪੇਪਰ
- ਵੈੱਬ ਸਟੋਰੀਜ਼
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ, ਪੈਰਾਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਧਰਮ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ - ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ, ਪੈਰਾਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕਿਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬੰਸਰੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਡੂੰਘੀ ਸਮਾਧੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਮਾਤਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵੀ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਦਰਅਸਲ, ਭਾਰਤੀ ਮੂਰਤੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਕ ਬਣਾਉਣ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਿਆਰ, ਦਇਆ, ਗਿਆਨ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸੁਰੱਖਿਆ, ਸਮਰਪਣ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਬੋਧ ਵਰਗੇ ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਾਤਮਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥ :-
1. ਅਭੈ ਮੁਦਰਾ
ਅਭੈ ਮੁਦਰਾ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਅਭੈ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ। ਇਸ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਜਾਂ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਉੱਠਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਥੇਲੀ ਸਾਹਮਣੇ ਵੱਲ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ, ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਭਗਵਾਨ ਗਣੇਸ਼ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੁਰਗਾ ਦੀਆਂ ਕਈ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਭੈ ਮੁਦਰਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਮੁਦਰਾ ਦੀ ਝਲਕ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੁਦਰਾ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਨੂੰ ਡਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
2. ਵਰਦ ਮੁਦਰਾ
ਵਰਦ ਮੁਦਰਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮੁਦਰਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਜਾਂ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਹੱਥ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਥੇਲੀ ਭਗਤ ਵੱਲ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੁਦਰਾ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ, ਦਇਆ, ਉਦਾਰਤਾ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਾਤਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਵਰਦ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਨ, ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਗਵਾਨ ਗਣੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਵਰਦ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
3. ਗਿਆਨ ਮੁਦਰਾ
ਗਿਆਨ ਮੁਦਰਾ ਯੋਗ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਾਸ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅੰਗੂਠੇ ਅਤੇ ਤਰਜਨੀ ਉਂਗਲ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ਉਂਗਲਾਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਹ ਮੁਦਰਾ ਯੋਗੀਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਾਧਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਵੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਇਸੇ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
4. ਧਿਆਨ ਮੁਦਰਾ
ਧਿਆਨ ਮੁਦਰਾ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰਤਾ, ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਧਕ ਪਦਮਾਸਨ ਜਾਂ ਸੁਖਾਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਥੇਲੀ ਦੂਜੀ ਹਥੇਲੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸੇ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੁਦਰਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਕੱਢ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਝਾਤੀ ਮਾਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
5. ਅੰਜਲੀ ਮੁਦਰਾ
ਅੰਜਲੀ ਮੁਦਰਾ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਕੇ ਛਾਤੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਝੁਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਗਵਾਨ ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੀਆਂ ਕਈ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਨੋਖੀ ਭਗਤੀ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਜਲੀ ਮੁਦਰਾ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਸਿਰਫ਼ ਪੂਜਾ-ਪਾਠ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿਮਰਤਾ, ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
6. ਭੂਮੀਸਪਰਸ਼ ਮੁਦਰਾ
ਭੂਮੀਸਪਰਸ਼ ਮੁਦਰਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਗੋਡੇ ਦੇ ਉੱਪਰੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀਆਂ ਹਨ।
ਬੋਧੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਗਵਾਹ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਭੂਮੀਸਪਰਸ਼ ਮੁਦਰਾ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭੂਮੀਸਪਰਸ਼ ਮੁਦਰਾ ਪੱਕੇ ਇਰਾਦੇ, ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਆਉਣ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਟੀਚੇ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।