ਮਾਰੂਥਲ ਬਣਨ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ’ਚ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ 30 ਮੀਟਰ ਘਟਿਆ

ਨਵਨੀਤ ਛਿੱਬਰ, ਜਾਗਰਣ, ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ : ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ’ਤੇ ਮਾਰੂਥਲ ਬਣਨ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਮੰਡਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 19 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਅਤੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣਾ ਰਾਜ ਦੀ ਔਸਤ ਤੋਂ 26 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਵੱਧ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪੰਜ ਬਲਾਕਾਂ ’ਚੋਂ ਸਰਹਿੰਦ ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ 10 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਸੁਧਾਰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 'ਰੈੱਡ ਜ਼ੋਨ' ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕੇਂਦਰੀ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਾਣੀ ਬੋਰਡ (CGWB) ਦੇ ਹਾਲੀਆ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅੰਕੜੇ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੰਕਟ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਹੈ।

ਸੀਜੀਡਬਲਯੂ ਭਾਵ ਸੈਂਟਰਲ ਗਰਾਉਂਡ ਵਾਟਰ ਬੋਰਡ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਰਿਪੋਰਟ ਜ਼ਮੀਨ ਸਰੋਤਾਂ 2024-25 ਅਨੁਸਾਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪੰਜ ਬਲਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੈ। ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਦਸੰਬਰ 2025 ਤੱਕ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ। ਸਰਹਿੰਦ ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਰਾਹਤ ਮਿਲੀ ਹੈ; ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਆਮਦ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ 10 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਸੁਧਾਰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਦੇ 81 ਬਲਾਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਇਹ ਰਾਹਤ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਬਲਾਕ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਖਮਾਣੋਂ, ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾ, ਅਮਲੋਹ ਅਤੇ ਖੇੜਾ ਬਲਾਕ ਅਜੇ ਵੀ 'ਰੈੱਡ ਜ਼ੋਨ' ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਬਲਾਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਿਕਾਸ 180 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ 25 ਤੋਂ 35 ਮੀਟਰ ਤੱਕ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ 80 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕਟ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿਰਫ 20 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਮਾਮੂਲੀ ਸੁਧਾਰ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

CGWB ਦੁਆਰਾ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਲ 2000 ਵਿੱਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ 5 ਤੋਂ 10 ਮੀਟਰ ਸੀ। ਅੱਜ, ਉਹੀ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ 30 ਤੋਂ 40 ਮੀਟਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹੈ - ਔਸਤਨ 70 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਗਿਰਾਵਟ ਹੋਈ ਹੈ। ਬੋਰਡ ਦੀ 'ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਾਣੀ ਸਰੋਤ-2025' ਰਿਪੋਰਟ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਪੱਧਰ 182.13 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਔਸਤ 156 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਭਰੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲੋਂ ਲਗਭਗ ਦੁੱਗਣਾ ਪਾਣੀ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਇਹ ਗਿਰਾਵਟ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਚਿਤਾਵਨੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਹੈ। CGWB ਦੁਆਰਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਡਅ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇਕਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਿਕਾਸੀ ਨੂੰ 156 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲਗਪਗ 16,600 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ - ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ - 2030 ਤੱਕ 40 ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇਗਾ। ਬੋਰਡ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਗਿਰਾਵਟ ਦੀ ਇਹ ਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 82 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਾਰੂਥਲੀਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।

पानी नीचे ही नहीं, खराब भी हो रहा है

संकट सिर्फ मात्रा का नहीं, गुणवत्ता का भी है। सीजीडब्ल्यूबी की वार्षिक गुणवत्ता रिपोर्ट 2024 के अनुसार पंजाब के 32.6 प्रतिशत सैंपल में यूरेनियम और 4.85 प्रतिशत में आर्सेनिक तय सीमा से अधिक मिला है। फतेहगढ़ साहिब के लिए यह खतरा दोगुना है। मंडी गोबिंदगढ़ औद्योगिक बेल्ट के नजदीक होने के कारण यहां भारी धातुओं के रिसाव का खतरा अधिक है। जैसे-जैसे पानी नीचे जाएगा, खारापन और यूरेनियम का स्तर बढ़ेगा, जो सीधे पीने के पानी और सेहत पर असर डालेगा।

ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਡਿੱਗਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ,ਖ਼ਰਾਬ ਵੀ ਹੋ ਰਿਹਾ

ਸੰਕਟ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦਾ ਵੀ ਹੈ। CGWB ਦੀ 2024 ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ 32.6 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਨਮੂਨਿਆਂ ਨੇ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਲਈ ਮਨਜ਼ੂਰ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ 4.85 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਨੇ ਆਰਸੈਨਿਕ ਲਈ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਧੇ ਹੋਏ ਜੋਖਮ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਡੀ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਉਦਯੋਗਿਕ ਪੱਟੀ ਨਾਲ ਇਸਦੀ ਨੇੜਤਾ ਭਾਰੀ ਧਾਤੂ ਦੇ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਖਾਰੇਪਣ ਅਤੇ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦਾ ਪੱਧਰ ਵਧੇਗਾ, ਜਿਸਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ 'ਤੇ ਪਵੇਗਾ।

ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸੰਕਟ

ਸਾਲ ਦਾ ਔਸਤ ਪਾਣੀ ਪੱਧਰ ਭੂਮੀਗਤ ਨਿਕਾਸੀ

2005 8-10 ਮੀਟਰ ਲਗਭਗ 90%

2015 22-25 ਮੀਟਰ ਲਗਭਗ 150%

2025 35-40 ਮੀਟਰ 182.13%

---

ਸਰਹਿੰਦ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਿਉਂ?

ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰਹਿੰਦ ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਨਿਕਾਸੀ ਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਧਾਰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਵਿੱਚ 10 ਮੀਟਰ ਵਾਧੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਕੱਢਣ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤਤਾ ਵਿੱਚ 10 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੀ ਕਮੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੱਢਣ ਦੀ ਦਰ 190 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਘਟ ਕੇ ਲਗਭਗ 170 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਧਾਰ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਧਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਰਹਿੰਦ ਬਲਾਕ ਨਰਵਾਣਾ ਬ੍ਰਾਂਚ ਨਹਿਰ ਦੇ ਕਮਾਂਡ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਿਕਾਸੀ ਘੱਟ ਗਈ ਹੈ; ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਨਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਸਾਅ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰੀਚਾਰਜ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਹਰ ਖੇਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਭੂਮੀਗਤ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਟਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।