ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 'ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਦੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ? ਪੜ੍ਹੋ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਸੇ ਤੋਂ 'ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼' ਬਣਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬੋਟ ਕਲੱਬ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਲਈ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ। ਬੋਟ ਕਲੱਬ ਦੇ ਦੌਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਕਬਰ ਰੋਡ 'ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।

Posted By alisha

Publish Date: Mon, 12 Oct 2026 03:29 PM (IST)

Updated Date: Mon, 12 Oct 2026 03:39 PM (IST)

ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 'ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਦੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ? ਪੜ੍ਹੋ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਸੇ ਤੋਂ 'ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼' ਬਣਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ

ਡਿਜੀਟਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ : ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਬੁਲੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮੰਚ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਪਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਦਾ ਗਵਾਹ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਜਿਹੇ ਕਈ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਝੁਕਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਵੀ ਲਿਆਂਦੀ। ਹੁਣ, ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 'ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਦਰਅਸਲ, 12 ਅਕਤੂਬਰ 2026 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਧਰਨੇ, ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੋਰ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਦੋਂ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 'ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਆਓ ਜਾਣੀਏ ਇਸ ਢਾਂਚੇ ਜੋ ਮੱਧਕਾਲੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਦੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਨ, ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਗਾਉਣ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਟਾਉਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ...

ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਦੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ

ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 'ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕਾਫ਼ੀ ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ। ਸੰਸਦ ਭਵਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੱਸਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਸਰਕਾਰ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਆਸਾਨ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ 1993 ਵਿੱਚ ਡੀ.ਯੂ.ਐਸ.ਯੂ. (ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਯੂਨੀਅਨ) ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਆਸ਼ੀਸ਼ ਸੂਦ ਦੁਆਰਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ, ਇਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਗਵਾਹ ਰਿਹਾ ਹੈ।

31 ਜਨਵਰੀ 2003 ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਸਟੈਂਡਿੰਗ ਆਰਡਰ ਨੰਬਰ 309 ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 'ਤੇ 5,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਾਹਨ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਭੀੜ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਰਾਮਲੀਲਾ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸੀ।

ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਿੱਥੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ

ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਰਾਜਪਥ (ਹੁਣ ਕਰਤੱਵਯ ਪਥ) ਦੇ ਨੇੜੇ 'ਬੋਟ ਕਲੱਬ' ਦੇ ਲਾਅਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਸੰਸਦ ਭਵਨ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ ਅਤੇ ਨੌਰਥ ਤੇ ਸਾਊਥ ਬਲਾਕਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਲਈ ਆਦਰਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, 1988 ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਉਦੋਂ ਹਿੱਲ ਗਈ ਜਦੋਂ ਆਗੂ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਟਿਕੈਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਲਈ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਖਾਣਾ ਪਕਾਇਆ, ਖਾਧਾ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਆਪਣੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹਿਆ।

NGT ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ

2017 ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਗ੍ਰੀਨ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ (NGT) ਨੇ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਕਾਰਨ ਖੇਤਰ ਦੀ ਹਰਿਆਲੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਕੂੜਾ-ਕਰਕਟ ਤੇ ਗੰਦਗੀ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ।

NGT ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਰਾਮਲੀਲਾ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ 2018 ਵਿੱਚ NGT ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ 'ਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ।

ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਕਦੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ

ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ, ਜੋ ਅੱਜ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਗਵਾਹ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਮਹਾਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੂਜੇ ਦੁਆਰਾ 1724 ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਵੇਧਸ਼ਾਲਾ ਹੈ।

ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਬਹਿਸ ਛਿੜ ਗਈ ਸੀ; ਸਵਾਈ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ।

ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੈਪੁਰ, ਉਜੈਨ, ਮਥੁਰਾ ਅਤੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਵੇਧਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਬਣਵਾਈਆਂ ਸਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਸਮਰਕੰਦ ਦੀ ਵੇਧਸ਼ਾਲਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ।