ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਧਾਈ ਭਾਰਤ ਦੀ ਟੈਨਸ਼ਨ, ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ 200 ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਝੀਲਾਂ 'ਤੇ ਮੰਡਰਾਇਆ ਖ਼ਤਰਾ

ਡਿਜੀਟਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ। ਬੁੱਧਵਾਰ ਨੂੰ ਨੇਪਾਲ ’ਚ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਲੇਕ ਆਉਟਬਰਸਟ ਫਲਡ ਯਾਨੀ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਝੀਲ ਫਟਣ ਨਾਲ ਆਏ ਅਚਾਨਕ ਹੜ੍ਹ ਦੀ ਘਟਨਾ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਣਨੀਤੀ ਅਤੇ ਤਿਆਰੀਆਂ 'ਤੇ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਯਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਖੇਤਰਾਂ ’ਚ ਲਗਪਗ 200 ਅਜਿਹੀਆਂ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਝੀਲਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਭਵਿੱਖ ’ਚ ਭਾਰੀ ਖ਼ਤਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਝੀਲਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦੇ ਅੰਕੜੇ

ਸਰਕਾਰੀ ਸਰਵੇਖਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਰੇਂਜ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਗਪਗ 7,500 ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਝੀਲਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 10 ਫੀਸਦੀ ਝੀਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਕਮ ’ਚ ਸਥਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੀਆਂ 25 ਝੀਲਾਂ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁੱਲ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 4,700 ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਝੀਲਾਂ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੈਚਮੈਂਟ ਏਰੀਆ 2.5 ਲੱਖ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਕੜਿਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵੀ ਝੀਲ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਬੰਨੇ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਦਾਨੀ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀ ਭਿਆਨਕ ਤਬਾਹੀ ਮੱਚ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ GLOF ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਆਫ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। 3 ਅਕਤੂਬਰ 2023 ਦੀ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਿੱਕਮ ਦੀ ਸਾਊਥ ਲ੍ਹੋਨਕ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਚੱਟਾਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲਗਪਗ 14.7 ਮਿਲੀਅਨ ਕਿਊਬਿਕ ਮੀਟਰ ਅਚਾਨਕ ਢਹਿ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇਸ ਕਾਰਨ ਝੀਲ ਤੋਂ 20 ਮੀਟਰ ਉੱਚੀ ਇੱਕ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਲਹਿਰ ਉੱਠੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕਈ ਹਾਈਡ੍ਰੋਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਅਤੇ ਬਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਮਾਹਰਾਂ ਨੇ ਕੀ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ?

ਨੈਸ਼ਨਲ ਡਿਜ਼ਾਸਟਰ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਅਥਾਰਟੀ (NDMA) ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਤਸਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਘਟਨਾ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਆਫ਼ਤਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਅਜੇ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਅਜਿਹੇ ਖ਼ਤਰੇ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਚੇਨ ਰਿਐਕਸ਼ਨ (ਲੜੀਵਾਰ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ) ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਰਫ਼ ਜਾਂ ਚੱਟਾਨ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਮਲਬਾ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਸਥਾਈ ਝੀਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਫਟ ਕੇ ਹੜ੍ਹ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਸਭ ਇੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੇਠਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦੇਣ ਦਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਮਾਂ ਮਿਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਹੀ, NDMA ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੈਂਬਰ ਸੱਯਦ ਸਫ਼ੀ ਅਹਸਾਨ ਰਿਜ਼ਵੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ GLOF ਰਿਸਕ ਮਿਟੀਗੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਾਲੀਆਂ 195 ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਮੁੱਖ ਤਰਜੀਹਾਂ - ਮੁਲਾਂਕਣ, ਨਿਗਰਾਨੀ, ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਚੇਤਾਵਨੀ, ਖ਼ਤਰਾ ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ 'ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਤਾਲਮੇਲ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਗਠਨ

ਸਿੱਕਮ ਆਫ਼ਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ GLOF ਦੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਕੱਤਰ ਪੀ.ਕੇ. ਮਿਸ਼ਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਇੱਕ ਉੱਚ-ਪੱਧਰੀ ਤਾਲਮੇਲ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਕਈ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਝੀਲਾਂ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜੋਖਮ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨਾ ਸੀ।

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਰਾਜਾਂ ਲਈ ਨੈਸ਼ਨਲ GLOF ਰਿਸਕ ਮਿਟੀਗੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਤਹਿਤ 150 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਝੀਲਾਂ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਨਵੰਬਰ 2024 ਵਿੱਚ ਆਫ਼ਤ ਜੋਖਮ ਘਟਾਉਣ (DRR) ਤਾਲਮੇਲ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਮੁਲਾਂਕਣ, ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਜੋਖਮ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਉਪਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਤਿੰਨ-ਪੱਖੀ ਪਹੁੰਚ 'ਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਬਣੀ।

ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ A-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਂਝੇ ਅਭਿਆਨ ਚਲਾਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਭਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ NDMA, ਕੇਂਦਰੀ ਜਲ ਕਮਿਸ਼ਨ, ਭਾਰਤੀ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਰਵੇਖਣ, ਸੀ-ਡੈਕ, ਆਈ.ਟੀ.ਬੀ.ਪੀ. ਅਤੇ ਸੈਨਾ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੇ ਹਨ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਮੇਟੀਆਂ ਨੇ ਨਿਯਮਤ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕਰਕੇ ਫੀਡਬੈਕ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਅੱਗੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਾਰਵਾਈ ਬਾਰੇ ਅਜੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਹਮਣਾ ਆਉਣਾ ਬਾਕੀ ਹੈ।