ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦਾ ਵੱਡਾ ਫ਼ੈਸਲਾ, ਡਿਊਟੀ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀ ਹੀ ਬੰਦੂਕ ਜਾਂ ਸਾਥੀ ਦੀ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਇਆ ਜਵਾਨ ਵੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ
ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਜਾਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਜਵਾਨ ਵਧੀ ਹੋਈ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੀ ਰਕਮ ਲੈਣ ਲਈ ਅਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ
Publish Date: Sat, 21 Nov 2026 10:19 AM (IST)
Updated Date: Sat, 21 Nov 2026 10:25 AM (IST)
ਡਿਜੀਟਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ : ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਣਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਵਾਰ ਇੰਜਰੀ ਐਲੀਮੈਂਟ (ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਲੱਗੀ ਸੱਟ ਲਈ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਪੈਨਸ਼ਨ) ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਜਵਾਨ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਫ਼ੌਜੀ ਕਿਸੇ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀ ਹੀ ਬੰਦੂਕ ਨਾਲ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਟੁਕੜੀ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਕਾਰਨ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੋਵੇਗਾ।
ਜਸਟਿਸ ਸਤੀਸ਼ ਚੰਦਰ ਸ਼ਰਮਾ ਅਤੇ ਐਨ. ਕੇ. ਸਿੰਘ ਦੇ ਬੈਂਚ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹੁਕਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜੀ ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਜਵਾਨ ਵਾਰ ਇੰਜਰੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਲੈਣ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੋਵੇਗਾ।
ਦੋ ਸਥਿਤੀਆਂ 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਵਿਚਾਰ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਹਾਦਸੇ ਕਾਰਨ ਗੋਲੀ ਲੱਗਣਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਟੁਕੜੇ (ਸਪਲਿੰਟਰ) ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣਾ।
ਆਪਣੀ ਹੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਕਾਰਨ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣਾ।
ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਦੋਵਾਂ ਹੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੱਟ ਦੁਸ਼ਮਣ ਜਾਂ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਲੱਗੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਮਾਮਲਾ ਪਹਿਲੀ ਸਥਿਤੀ, ਯਾਨੀ ਹਾਦਸੇ ਕਾਰਨ ਲੱਗੀ ਸੱਟ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ।"
ਬੈਂਚ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਰਵਿਸ ਹਥਿਆਰ ਵਿੱਚੋਂ ਗੋਲੀ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੱਲ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਜਵਾਨ ਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਇਰਾਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਹਥਿਆਰ ਫੜਨ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਣ, ਡਿੱਗਣ, ਟ੍ਰਿਗਰ ਫਸ ਜਾਣ, ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰਿਗਰ ਦੱਬੇ ਜਾਣ ਜਾਂ ਹਥਿਆਰ ਵਿੱਚ ਮਕੈਨੀਕਲ ਖ਼ਰਾਬੀ ਕਾਰਨ ਗੋਲੀ ਚੱਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਜਾਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਜਵਾਨ ਵਧੀ ਹੋਈ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੀ ਰਕਮ ਲੈਣ ਲਈ ਅਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕੀ ਹੈ ਪੂਰਾ ਮਾਮਲਾ
ਅਗਸਤ 2002 ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਰੱਖਿਅਕ/ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਸੂਬੇਦਾਰ ਮੇਜਰ ਅਤੇ ਆਨਰੇਰੀ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਦੇਵੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਲਿਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬੰਦੂਕ ਵਿੱਚੋਂ ਅਚਾਨਕ ਗੋਲੀ ਚੱਲ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੱਟ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੋਈ ਫੀਮੋਰਲ ਨਸ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਗਈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ 40 ਫ਼ੀਸਦੀ ਅਪੰਗ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਡਿਸਏਬਿਲਟੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦਾ ਲਾਭ ਤਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਰ ਇੰਜਰੀ ਐਲੀਮੈਂਟ ਤਹਿਤ ਵਧੀ ਹੋਈ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਆਰਮਡ ਫੋਰਸਿਜ਼ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੇ ਉਸ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੈਨਸ਼ਨ ਸਬੰਧੀ ਦਾਅਵਾ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਡਿਊਟੀ ਦੌਰਾਨ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਗੋਲੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੀ ਹੀ ਬੰਦੂਕ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਟੁਕੜੀ ਦੀ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਹਾਦਸੇਵਸ਼ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਫ਼ੌਜੀ ਜਵਾਨ ਵੀ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਰ ਇੰਜਰੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।