'ਜੇ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ'; ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਬੋਲੀ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ

ਡਿਜੀਟਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ। ਕਾਂਗਰਸ ਸੰਸਦੀ ਦਲ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗਲਤੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਸ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਵੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਕਿਤਾਬ 'Belonging: A Journey of Love' ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ 'ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ' ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।

10 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੰਸਮਰਣ ਦੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਖ਼ਬਾਰ 'ਦਿ ਗਾਰਡੀਅਨ' ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਸੋਨੀਆ ਨੇ ਕਿਹਾ, ''ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਿਲੋਂ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਲੋਕ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਹੱਸਣਗੇ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੌਰਾਨ ਅਪਣਾਏ ਗਏ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਦੇ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਸਨ।''

ਸੋਨੀਆ ਮੁਤਾਬਕ, ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਤਭੇਦ ਸਨ। ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਇਸ ਕਦਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਲੀਲ ਸੀ ਕਿ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੇ 1992 ਵਿੱਚ ਅਯੁੱਧਿਆ ਦੇ ਵਿਵਾਦਿਤ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਢਾਹੇ ਜਾਂਦੇ ਦੇਖ ਕੇ ਰੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰ ਲਈ ਲੰਬੀ ਲੜਾਈ ਲੜਨੀ ਪਵੇਗੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ, ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਸੋਨੀਆ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਭਾਜਪਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਹਿੰਦੂਵਾਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਉਭਾਰ ਲਈ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਅਸਫ਼ਲਤਾਵਾਂ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਨ।

ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਦ ਮੰਗੀ ਸੀ ਮੁਆਫ਼ੀ

ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ 'ਦਿ ਹਿੰਦੂ' ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਹੋਰ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਵੀ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਭਰੇ ਦੌਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਦ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ 'ਤੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਮੁਆਫ਼ੀ ਵੀ ਮੰਗੀ ਸੀ।

ਇਹ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਕਿ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਨਾਂ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਗਿਆ, ਸੋਨੀਆ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਜੇ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਸੀਨੀਅਰ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਦਬਾਅ ਸੀ।

ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਖੰਜਰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ

'ਦਿ ਗਾਰਡੀਅਨ' ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ ਮੁਤਾਬਕ, ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਉਸ ਪਲ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸੋਨੀਆ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, ''ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਖੰਜਰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ।''

ਜਦੋਂ ਸੋਨੀਆ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਦੱਸਦਿਆਂ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਾ ਬਣਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸੀ, ''ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਣਗੇ।''

ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ 'ਅਸਹਿਜ' ਸੀ ਪੇਂਗੁਇਨ

ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ 'ਪੇਂਗੁਇਨ ਰੈਂਡਮ ਹਾਊਸ ਇੰਡੀਆ' ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵਾਲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ 'ਅਸਹਿਜਤਾ' ਸੀ।

ਪੇਂਗੁਇਨ ਵੱਲੋਂ ਕਿਤਾਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਹੋਈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਹੈਰਾਨ ਨਹੀਂ ਸਨ। 'ਦਿ ਗਾਰਡੀਅਨ' ਮੁਤਾਬਕ, ਸੋਨੀਆ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ 'ਸੈਂਸਰ' ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ। ਦੱਸਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਾਰਪਰਕੌਲਿਨਜ਼ ਇੰਡੀਆ ਨੇ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।

ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਗੀਤਾ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ

ਆਪਣੇ ਸੰਸਮਰਣ ਵਿੱਚ ਸੋਨੀਆ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਦੁਚਿੱਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨ ਕਿ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਰਾਹੁਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯੰਕਾ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ, ''ਮੇਰਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।'' ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਚਿੱਤੀ ਦੂਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾਇਆ।