ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਿਆ ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਏ ਨੂੰ '₹' ਦਾ ਖਾਸ ਨਿਸ਼ਾਨ? ਸਾਲ 2010 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਖਰੀ ਸੀ ਕਰੰਸੀ ਦੀ ਪਛਾਣ

ਲਾਈਫਸਟਾਈਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ : ਸਵੇਰੇ ਚਾਹ ਦੀ ਟਪਰੀ ਹੋਵੇ, ਰੇਲ ਦੀ ਟਿਕਟ ਜਾਂ ਮੋਬਾਈਲ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕੋਈ ਝਟਪਟ ਆਨਲਾਈਨ ਪੇਮੈਂਟ, ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਸਾਡੀ ਨਜ਼ਰ ਇੱਕ ਖਾਸ ਨਿਸ਼ਾਨ ’ਤੇ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਹੈ '₹'। ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੇ ਇੰਨੇ ਆਦੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ ਕਿ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਹਕੀਕਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਕਰੰਸੀ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਇਹ ਖਾਸ ਪਛਾਣ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਆਮ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਸੋਚ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਆਓ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ।

ਜਦੋਂ 'Rs' ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕੰਮ

ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ 'Rs' ਜਾਂ 'Re' ਲਿਖ ਕੇ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਜਿੱਥੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ’ਚ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ($), ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਾਊਂਡ (£), ਯੂਰਪੀ ਯੂਰੋ (€) ਤੇ ਜਾਪਾਨੀ ਯੇਨ (¥) ਵਰਗੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਕੋਲ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਗਲੋਬਲ ਸਿੰਬਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਪਾਰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ’ਚ ਫੈਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਸਾਡੀ ਕਰੰਸੀ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਪਛਾਣ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

3,000 ਡਿਜ਼ਾਈਨਾਂ ’ਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਇੱਕ ਆਈਡੀਆ

ਇਸ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਲ 2009 ’ਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਵਾਇਆ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਡਿਜ਼ਾਈਨਾਂ ਦੀ ਝੜੀ ਲੱਗ ਗਈ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਲਗਭਗ 3,000 ਐਂਟਰੀਆਂ ਪਹੁੰਚੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਡਿਜ਼ਾਈਨਾਂ ’ਚੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਆਈਡੀਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਜੱਜਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਪਣੀ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ। ਇਹ ਆਈਡੀਆ ਤਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਕੱਲਾਕੁਰਿਚੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਡੀ. ਉਦਯ ਕੁਮਾਰ ਦਾ ਸੀ। ਉਦਯ ਕੁਮਾਰ ਪੇਸ਼ੇ ਤੋਂ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਸਨ ਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਈਆਈਟੀ ਬੰਬੇ ’ਚ ਆਪਣੀ ਪੀਐੱਚਡੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਤੇ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਕਾਫ਼ੀ ਡੂੰਘੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਟੀਚਾ ਬਿਲਕੁਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ—ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝ ਸਕੇ।

ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੰਗਮ

ਉਦਯ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ’ਚ ਕਮਾਲ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਤੇ ਸਾਦਗੀ ਦਿਖਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਡੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਅੱਖਰ 'ਰ' ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਰੋਮਨ ਅੱਖਰ 'R' ਨੂੰ ਆਪਸ ’ਚ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਦੇਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੋਮਨ ਅੱਖਰ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਖੜ੍ਹੀ ਲਾਈਨ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖੋ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੋ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਲਾਈਨਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਲਾਈਨਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਜਾਵਟ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਝੰਡੇ 'ਤਿਰੰਗੇ' ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਇਹ ਲਾਈਨਾਂ ਸਮਾਨਤਾ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਵੀ ਡੂੰਘਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦੀਆਂ ਇਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਮਰ ਹੋ ਗਈ ਇਹ ਪਛਾਣ

ਉਦਯ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਇਹ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੋਚ ਰੰਗ ਲਿਆਈ ਤੇ ਜੁਲਾਈ 2010 ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਇਸ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਨੂੰ ਜੇਤੂ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਬਣਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸੀ ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ’ਤੇ ਖਰਾ ਉਤਰੇ। ਅੱਜ ਉਹ ਇਸ ’ਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਫਲ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅੱਜ ਸਾਡੀ ਚੈੱਕਬੁੱਕ, ਕੀਬੋਰਡ, ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਦੇ ਮੀਨੂ ਕਾਰਡ, ਸ਼ੇਅਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੇ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਵਾਲਿਟਸ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉਦਯ ਕੁਮਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅੱਜ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ’ਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਤਾਕਤ ਤੇ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।