ਜ.ਸ., ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ। ਫਰੰਟੀਅਰ ਮੇਲ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਟਰੇਨ ਦਾ ਨਾਂ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਮੇਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਫਰੰਟੀਅਰ ਮੇਲ ਨੇ ਬੰਬਈ (ਹੁਣ ਮੁੰਬਈ) ਨੂੰ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਇਹ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਫਰੰਟੀਅਰ ਮੇਲ ਪਿਆ।

1996 ਵਿੱਚ, ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਫਰੰਟੀਅਰ ਮੇਲ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਵਾਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਏਸੀ ਟਰੇਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ 1928 ਵਿੱਚ ਰੇਲਗੱਡੀ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਏਸੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਇਸ ਦੇ ਫਰਸ਼ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਬਰਫ਼ ਦੀਆਂ ਸਿੱਲੀਆਂ ਲਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਡੱਬਿਆਂ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੇ ਰੇਡੀਓ 'ਤੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਸੁਣੀਆਂ ਅਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਵੀ ਮਾਣਿਆ।

ਇਸ ਰੇਲਗੱਡੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ 'ਨੇਤਾਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ: ਦਿ ਫਰਗੋਟਨ ਹੀਰੋ' 'ਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨੇਤਾ ਜੀ 1944 ਵਿਚ ਫਰੰਟੀਅਰ ਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਕਾਬੁਲ ਗਏ ਸਨ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਰੰਟੀਅਰ ਮੇਲ ਮੁੰਬਈ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚਕਾਰ ਚੱਲਣ ਲੱਗੀ।

ਫਰੰਟੀਅਰ ਮੇਲ ਪਹਿਲੀ ਸਤੰਬਰ 1928 ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਇਹ ਰੇਲਗੱਡੀ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਬੈਲਾਰਡ ਪੀਅਰ ਮੋਲ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚਲਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਬੈਲਾਰਡ ਪੀਅਰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸਦਾ ਮੂਲ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਲਾਬਾ, ਮੁੰਬਈ ਸੀ। ਅੱਜ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਬੈਲਾਰਡ ਪੀਅਰ ਮੋਲ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵੀ ਪੀ ਐਂਡ ਓ ਸਟੀਮਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਯੂਰਪ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਡਾਕ ਲਈ ਇੱਕ ਲੋਡਿੰਗ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸੀ। ਖਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਮੇਲ ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਤੋਂ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਜਾਣ ਲਈ ਕਈ ਦਿਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਫਰੰਟੀਅਰ ਮੇਲ ਸਿਰਫ 72 ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਰੇਲਗੱਡੀ

ਫਰੰਟੀਅਰ ਮੇਲ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਪੱਛਮੀ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਮੁੰਬਈ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਤਕ ਯਾਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਡਾਕ ਨੂੰ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੁੰਬਈ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚਕਾਰ ਰੇਲਗੱਡੀ ਨੇ ਲਗਭਗ 1393 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੁੰਬਈ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵਿਚਕਾਰ ਦੂਰੀ 2335 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਸੀ।

ਇਹ ਟਰੇਨ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਟਰੇਨ ਰਹੀ। 1930 ਵਿੱਚ, ਲੰਡਨ ਦੇ ਟਾਈਮਜ਼ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਰੇਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਦੱਸਿਆ। ਆਉਣ ਵਾਲੀ 31 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਇਹ 94 ਸਾਲ ਦੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।

15 ਮਿੰਟ ਲੇਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ

ਇਹ ਟਰੇਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੰਨੀ ਪਾਬੰਦ ਸੀ ਕਿ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਘੜੀ ਗਲਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਰੰਟੀਅਰ ਮੇਲ ਲੇਟ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਰੇਲਵੇ ਹੈਰੀਟੇਜ ਅਫਸਰ ਮੁਤਾਬਕ ਜਦੋਂ ਇਹ ਟਰੇਨ 15 ਮਿੰਟ ਲੇਟ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰੇਲਵੇ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਜਦੋਂ ਫਰੰਟੀਅਰ ਮੇਲ ਮੁੰਬਈ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦੇਣ ਲਈ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ ਗਈ।

Posted By: Ramanjit Kaur