ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਇਕ ਰਾਜਸੀ ਨੇਤਾ ਸਨ ਅਤੇ ਇਕ ਅਸਾਧਾਰਣ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਸੰਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇ ਸੰਤ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਵਾਤਾਵਰਨਪ੍ਰੇਮੀ ਵੀ ਸਨ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਅਹਿਮ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸਬੰਧੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਹਨ। ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਤੀਤ ਵਿਚ ਵੀ ਲੋਕ ਸਨ ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਸਕਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਨੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਉਦਯੋਗਿਕ ਇਨਕਲਾਬ ਸਮੇਂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸਨ।

ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੂਝ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਸਨ। ਹਰ ਕੋਈ ਉਸ ਦੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ਤਾ ਤੋਂ ਸਚਮੁੱਚ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਗਪਗ ਇਕ ਸਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਨ 1909 ਵਿਚ 'ਹਿੰਦ ਸਵਰਾਜ' ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਇੰਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਲੋਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਿਰਫ਼ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਢੁੱਕਵੇਂ ਉਪਾਅ ਸੁਝਾਉਣ ਦੀ ਉਸਦੀ ਚੁਸਤੀ ਅਤੇ ਸਮਝ ਤੋਂ ਹਰ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇਪਣ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਕਾਸ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਦਯੋਗਿਕ ਪ੍ਰਗਤੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਮਾਜ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖਜਾਤੀ ਲਈ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਨਅਤੀਕਰਨ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਅਥਾਹ ਪਦਾਰਥਕ ਸੁੱਖ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖਜਾਤੀ ਦਾ ਅਚੇਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਸਨਅਤੀਕਰਣ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਲਈ, ਬਲਕਿ ਸਾਡੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਤ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਓਜ਼ੋਨ ਪਰਤ 'ਚ ਹੋ ਰਹੇ ਛੇਕ, ਐਸਿਡ ਬਾਰਸ਼ ਦੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਤੇ ਹਰੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਲੋਪ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਮਾਰੂਥਲ ਫੈਲਾਅ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਕਟਾਈ, ਧੂੰਏਂ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਗੈਸਾਂ ਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਨਿਕਾਸੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਦਯੋਗਿਕ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ, ਪਲਾਸਟਿਕ, ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਕੰਟੇਨਰਾਂ ਅਤੇ ਚੀਜ਼ਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਰਤੇ/ਛੱਡੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ) ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਕਸਤ ਪੱਛਮੀ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ, ਬਲਕਿ ਵਿਕਸਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਕ ਭਾਰੀ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਚਿੰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਹੁਣ ਹਰ ਕੋਈ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਕਾਸ ਹੀ ਮਸਲੇ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਭਾਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰਾਲਤਾ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕਤਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਢੁਕਵੇਂ ਅਤੇ ਤਸੱਲੀਬਖ਼ਸ਼ ਹੱਲ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਮੱਸਿਆ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਕਾਰਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੀ ਥਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਵਧਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ 'ਤੇ ਕੋਈ ਕੰਟਰੋਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਸਥਾਈ ਇਲਾਜ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਢੁਕਵੀਂ ਵਿਕਲਪਿਕ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਹੈ। ਲੋਕ ਭਾਵੇਂ ਹੁਣ ਇਸ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਪਰ ਆਧੁਨਿਕ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਦੌੜ ਇਸ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਵਿਚ ਅੜਿੱਕਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਸ ਕੁਦਰਤੀ ਹੱਲ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ 'ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 'ਹਿੰਦ ਸਵਰਾਜ' ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਅਜੋਕੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀ ਬਿਪਤਾ ਤੋਂ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਢੁਕਵੀਂ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਝਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਨਾ ਪੈਣ। ਉਹ ਪੱਛਮੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਵੀ ਸਨਅਤੀਕਰਨ ਦੇ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ ਇਕ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਕਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਸਨੇ ਇਕ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਣਾਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਵਿਗਿਆਨਕ-ਤਕਨੀਕੀਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਨਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਗਾਂਧੀ ਲਈ, ਆਧੁਨਿਕ ਸੱਭਿਅਤਾ ਪਦਾਰਥਕ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਦੌੜ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੱਛਮੀ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਇਸ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਇਸ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਇਸ ਰੁਝਾਨ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਨਾ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਢੁੱਕਵਾਂ ਬਦਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਨਤੀਜਾ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਅਜੋਕਾ ਪੱਛਮੀ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਗ਼ੈਰ-ਨਵੀਨੀਕਰਣ ਸਰੋਤਾਂ ਯਾਨੀ ਕੋਲਾ, ਤੇਲ ਅਤੇ ਧਾਤ ਦੀ ਬੇਤੁਕੀ ਵਰਤੋਂ ਸਦਕਾ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਇਹ ਕੁਝ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤਕ ਸੀਮਤ ਸੀ, ਇਸ ਨੇ ਏਨੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਪਰ ਜੇ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਇਸ ਕਦੇ ਨਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਹਿਣ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਢਾਹ ਲਾਵੇਗਾ। ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਛੇੜਛਾੜ 'ਚ ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦਖ਼ਲ ਦੇਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਚੁਕਾਉਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਸੰਪੂਰਣ ਅਤੇ ਸਾਰਥਕ ਹੋਂਦ ਕੇਵਲ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਇਕਜੁਟਤਾ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਵਿਚ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ।

ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਬੰਧਾਂ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ, ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਇਸ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਲਈ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਉਸ ਲਈ ਜੋ ਸਤਿਕਾਰ ਹੈ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਤਾਵਰਨਪੱਖੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੋਈ ਵਾਤਾਵਰਨ ਮਾਹਿਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਓਜ਼ੋਨ ਪਰਤ ਵਿਚ ਹੋਏ ਛੇਕ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰੇਗਾ। ਉਹ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਉਪਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਵੀ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਸਕੂਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ ਜੋ ਇਲਾਜ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪਰਹੇਜ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪਲਾਟੋ ਦੀ ਆਦਰਸ਼ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ, ਡਾਕਟਰਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ, ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਬੀਮਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਏਗਾ। ਗਾਂਧੀ ਵੀ ਇਸ ਸੋਚ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਵਜੋਂ ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਹੈ ਜੋ ਕਦੇ ਵੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।

ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਸਨਅਤੀਕਰਣ ਦੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਧੁਨਿਕ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਉਦਯੋਗੀਕਰਣ ਆਰਥਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ 'ਤੇ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗਾਂਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਕਲਕੱਤਾ, ਬੰਬੇ, ਮਦਰਾਸ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਭਾਵੁਕ ਚੈਂਪੀਅਨ ਹੈ ; ਸਾਦਗੀ, ਸਹਿਜਤਾ ਅਤੇ ਸੀਮਤ ਲੋੜਾਂ। ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ਮਰ੍ਹਾ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਕਰ ਕੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਇਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਕ ਸਧਾਰਣ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਮੁਢਲੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ, ਇਕ ਅਨੰਦ ਇਕ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਕੁਝ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੈ। ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਮਾਰਗ ਦੁਆਰਾ ਸਾਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਲਈ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ। ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਘਨ, ਤਣਾਅ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਹਫੜਾ-ਦਫੜੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਰਾ ਸੋਚੋ, ਮਨੁੱਖਜਾਤੀ ਕੋਲ ਅੱਜ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਚਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਹਰ ਕੋਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਘਾਟ ਦਾ ਰੋਣਾ ਰੋਂਦਾ ਹੈ।

ਇਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰੇਮੀ ਵਜੋਂ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਅਸਲ ਮਹੱਤਤਾ ਉਸਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਹੈ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਤੇ ਆਪਣੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਫੀਨਿਕਸ ਅਤੇ ਟਾਲਸਟਾਏ ਫਾਰਮ ਇਸ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵੀ ਉਸਨੇ ਇਸ ਤਰਜ਼ 'ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਉਸਨੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਗ਼ਰੀਬੀ, ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਮਾੜੇ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁਖੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤ, ਸਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਸਵੱਛਤਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਰਿਹਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਰੁਸ਼ਨਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।

ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕੱਦ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਨੇਤਾ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ 'ਤੇ ਇੰਨਾ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਲਗਨ ਨਾਲ ਕਦੀ ਇੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਖ਼ਰਚ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ। ਅੱਜ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰੇਮੀ ਹਨ ਪਰ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੌਖਿਆਂ ਪਛਾਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਣ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਕੈਸ਼ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਉਸ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਅਮਲ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ। ਇਹੀ ਸਭ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਨਪ੍ਰੇਮੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਨ ਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਪਲਾਸਟਿਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਹਿੰਮ ਛੇੜ ਰਹੀ ਹੈ।

ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ


ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਚੰਗਾ ਜੀਵਨ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ, ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਗਾੜ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬਲ ਵਕੀਲ ਰਿਹਾ। ਉਸਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਉਸਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉਸਨੇ ਰੇਖਾ ਖਿੱਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਉਹ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਤਮਾ ਉਥੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਜੀਵਨ ਆਦਰਸ਼ ਜੀਵਨ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਚੰਗੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਸਰਵ ਵਿਆਪੀ ਨੁਸਖ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਸਾਦਗੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨੇੜਲਾ ਜੀਵਨ। ਅਜਿਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਵੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਕੱਲੇ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਸਰੋਤਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਵਾਤਾਵਰਣਪ੍ਰੇਮੀ ਵਜੋਂ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਅਸਲ ਮਹੱਤਤਾ ਉਸਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਹੈ।

Posted By: Harjinder Sodhi