ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਕੋਈ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੌਫੀ ਟੇਬਲ ਬੁੱਕ ਦਾ ਕਵਰ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਸਿੱਖ ਮਿਨੀਏਚਰ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਦੇ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੈੱਟ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਪੇਂਟਿੰਗ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੁਡਵਿਗ ਡਬਲਯੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ ‘‘ਟਰੈਕਟੈਟਸ ਲੋਜੀਕੋ ਫਿਲਾਸਫੀਕਸ’’ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤਾ : ‘‘ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਲੰਘਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।’’ ਉਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਬਿੰਦੂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬੋਲਣ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਲੇਖਕ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਮਿਨੀਏਚਰ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ, ਇਸ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ, ਵਿਸਤਾਰ, ਸ਼ੈਲੀਗਤ ਉਧਾਰ ਅਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ’ਤੇ ਚਰਚਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਸਿੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਕੌਰ ਦਾ ਜਨਮ 1984 ਵਿਚ ਬਰੇਲੀ, ਯੂਪੀ ਦੇ ਇਕ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਬਰੇਲੀ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਡਰਾਇੰਗ ਅਤੇ ਪੇਂਟਿੰਗ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਐੱਮ.ਏ. ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਯੂਜੀਸੀ ਅਧੀਨ ਜੂਨੀਅਰ ਰਿਸਰਚ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਵੀ ਜਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਮਿਨੀਏਚਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਬਾਰੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲਵਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ 2019 ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਪੀਐੱਚਡੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ-ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਕਾਂਗੜਾ ਅਤੇ ਗੁਲੇਰ ਦੀਆਂ ਲਘੂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਖੇਤਰ ਸਿੱਖ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ-ਰਾਜਪੂਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ 14 ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ 13 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਵਿਚ ਪੇਪਰ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ 2021 ਵਿਚ ਇਕ ਕਿਤਾਬ, ‘ਗੁਰਮੁਖੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਤੰਤਰ ਦੇਵਤੇ’ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਦੂਜੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਸਿੱਖ ਮਿਨੀਏਚਰ ਪੇਂਟਿੰਗਜ਼- ਪੈਟਰੋਨੇਜ, ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ, ਸਟਾਈਲਿਸਟ ਬੋਰੋਇੰਗਜ਼ ਐਂਡ ਇੰਫਲੂਏਂਸ’ 2022 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ, ਜੋ ਕਿ ਨੌਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਨੂੰਹ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਬੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੀ।

ਲੇਖਿਕਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਲਘੂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹਨ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਏ ਗਏ ਸ਼ਬਦ ‘ਸਿੱਖ ਮਿਨੀਏਚਰ ਪੇਂਟਿੰਗਜ਼’ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਆਪਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸਰਪ੍ਰਸਤਾਂ ਲਈ ਸਰਗਰਮ -ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ, ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਇੱਕੋ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਕਲਾ ਨੂੰ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਸੁਆਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਅਤੇ ਰਾਜਪੂਤ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਸੱਚੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫਲਸਫਾ ਮੂਰਤੀ-ਪੂਜਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਭਰੀਆਂ, ਨਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੱਬ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕ ਵਿਚ ਜਾਵੇਗਾ। (ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ, ਛੰਦ 6, ਚੌਪਈ/ਛੰਦ 32)। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਯਾਦਾਂ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਚਿੱਤਰਣ ਦੀ ਕਲਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ। ਮੇਰੀ ਰਾਏ ਵਿਚ, ਇਹ ਲੇਖਕ ਦੀ ਇਕ ਦਿਲਚਸਪ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ ਹੈ।

ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਪੰਦਰਾਂ ਅਧਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਦਸ ਅਧਿਆਏ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤਕ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਪੰਜ ਅਧਿਆਏ ਰਾਮ ਰਾਇ, ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਦਾਰਾਂ, ਸਿੱਖ ਦਰਬਾਰਾਂ, ਗੁਲੇਰ ਅਤੇ ਕਾਂਗੜਾ ਸਕੂਲ ਆਫ ਪੇਂਟਿੰਗਜ਼ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਤਿ੍ਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਮ ਪਾਠਕ ਲਈ ਕੀਮਤੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ।

ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਵਿਸਤਿ੍ਰਤ ਪੁਸਤਕ ਸਿੱਖ ਲਘੂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੁਢਲੇ ਕੁਲੀਨਤਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਉਸਨੇ ‘ਫੋਟੋ ਕ੍ਰੈਡਿਟ’ ਦੇ ਤਹਿਤ ਪੰਨਾ 252 ’ਤੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਹਰ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿਚ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

- ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਕੌਰ

Posted By: Harjinder Sodhi